6 soru · 100 puan
3 öğrenci sayfası
Öğrenci PDF’sini aç ↗Soruları ekrandan oku ↓2026–2027 · 1. DÖNEM 1. YAZILI
11. Sınıf Felsefe
Senaryona göre yazdır, çöz.
Okulunun seçtiği senaryoyu aç. Önce öğrenci kâğıdını çöz; sonra açıklamalı yanıtlar ve puanlama ölçütleriyle kontrol et.
5 senaryoA4 PDFSoruya özel rubrik
6 soru · 100 puan
3 öğrenci sayfası
Öğrenci PDF’sini aç ↗Soruları ekrandan oku ↓6 soru · 100 puan
3 öğrenci sayfası
Öğrenci PDF’sini aç ↗Soruları ekrandan oku ↓6 soru · 100 puan
3 öğrenci sayfası
Öğrenci PDF’sini aç ↗Soruları ekrandan oku ↓8 soru · 100 puan
4 öğrenci sayfası
Öğrenci PDF’sini aç ↗Soruları ekrandan oku ↓Ekrandan çalış
Metni büyütmek veya ekran okuyucuyla çalışmak için senaryonu aç.
Senaryo 1 · Sorular ve örnek yanıtlar
1. Orman için hangi soru? · 16 puan
Bir bölgede yol yapılması tartışılıyor. Mühendisler yolun uzunluğunu ve kesilecek ağaç sayısını hesaplıyor. Bölge halkı ise “Ulaşım kolaylığı ile canlıların yaşam alanını koruma sorumluluğu nasıl dengelenmeli?” sorusunu gündeme getiriyor.
Metindeki olgusal araştırma ile çevreye ilişkin felsefi problemi ayırınız. Felsefi problemde karşı karşıya gelen iki değeri ve tartışmayı derinleştirecek bir soruyu yazınız.
Örnek yanıtı gör
Uzunluk ve ağaç sayısı ölçülebilen olgusal verilerdir. Değerlerin nasıl dengeleneceği etik/felsefi problemdir. Ulaşımın insana sağladığı yarar ile canlıların yaşam alanı ve ekolojik bütünlüğün korunması karşı karşıya gelir. Alt soru: “İnsan dışındaki canlıların çıkarları karar sürecinde hangi gerekçeyle dikkate alınmalıdır?”
- Ölçülebilir bilgi ile nasıl davranılmalı sorusunu ayır.
- Kararın taşıdığı değerleri görünür kıl.
2. Doğanın değeri · 16 puan
Bir göl için iki görüş öne sürülüyor: I. “Gölü korumalıyız; çünkü insanlara su ve gelir sağlar.” II. “Göl ekosistemi, insanlara sağladığı yarardan bağımsız olarak da korunmaya değerdir.”
Görüşlerin değer anlayışlarını karşılaştırınız. Gölün insanlara doğrudan gelir sağlamaması durumunda her görüşün gerekçesinin nasıl etkileneceğini açıklayınız.
Örnek yanıtı gör
I insan yararını merkeze alan araçsal değer gerekçesidir. II doğaya/ekosisteme kendinde değer tanır. Doğrudan gelir yoksa I’in gelir gerekçesi zayıflar ama su gibi başka insan yararları sürebilir; II’nin insan yararından bağımsız değer gerekçesi bu nedenle ortadan kalkmaz.
- Her görüşte korumanın neden istendiğini belirle.
- Koşul değişince hangi gerekçenin sürdüğünü ayır.
3. Kıyıdaki turizm projesi · 20 puan
Bir kıyıda yeni tesisin yerel istihdam yaratacağı, fakat kuşların üreme alanının bir bölümünü daraltacağı öngörülüyor. Alternatif bir yerleşim planı daha pahalıdır ama üreme alanını büyük ölçüde koruyabilir.
Proje hakkında savunabileceğiniz bir görüş yazınız. Görüşünüzü iki gerekçeyle destekleyiniz; görüşünüze yöneltilebilecek güçlü bir itirazı ve bu itiraza cevabınızı ekleyiniz.
Örnek yanıtı gör
Örnek görüş: Alternatif yerleşim planı tercih edilmelidir. İstihdam hedefi korunurken yaşam alanına zarar azaltılır; ekosistemin uzun vadeli değeri hesaba katılır. İtiraz: Ek maliyet iş fırsatlarını azaltabilir. Cevap: Maliyet ve istihdam etkisi şeffafça karşılaştırılmalı; aşamalı yatırım gibi çözümler incelenmelidir. Başka bir sonuç, benzer açıklık ve tutarlı gerekçelerle kabul edilir.
- Bir karar görüşü seç ve gerekçelerini ayır.
- Karşı tarafın gerçek bir kaygısını güçlü biçimde ele al.
4. Sorumluluğu paylaşmak · 16 puan
Bir kentte atık sorunu için iki öneri vardır: yalnız bireylerin daha dikkatli olması veya yalnız üreticilerin ambalajı azaltması. Kent yönetiminin toplama altyapısı da yetersizdir.
Çevresel sorumluluğun paylaşımı hakkında kendi görüşünüzü yazınız. Birey, üretici ve yönetimden en az ikisinin rolünü gerekçelendiriniz. “Bir taraf sorumluluğunu yapmıyorsa ötekilerin hiçbir yükümlülüğü kalmaz.” iddiasını değerlendiriniz.
Örnek yanıtı gör
Örnek görüş: Sorumluluk etki ve imkânlara göre paylaşılmalıdır. Birey ayırma/tüketim, üretici tasarım/ambalaj, yönetim erişilebilir toplama altyapısında rol alır. Bir tarafın eksikliği diğerlerinin bütün yükümlülüğünü kaldırmaz; ancak sorumlulukların etkili uygulanmasını zorlaştırabilir ve iş birliği gerektirir.
- Sorumlulukları etki alanı ve yapabilme imkânıyla ilişkilendir.
- Birinin kusurundan herkesin sorumsuzluğunu çıkaran genellemeyi tartış.
5. Kararı kim açıklamalı? · 16 puan
Bir kurum, başvuruları sıralayan bir yazılım kullanıyor. Başvuranlar hangi ölçütlerin kullanıldığını göremiyor; kurum çalışanı “Sonucu sistem verdi, açıklama sorumluluğu bize ait değil.” diyor.
Durumdan doğan iki felsefi teknoloji problemini soru biçiminde yazınız. Otomatik karar ile insan sorumluluğu arasındaki ilişkiyi açıklayınız; olgusal olarak araştırılması gereken bir bilgi belirtiniz.
Örnek yanıtı gör
Örnek problemler: “Bir algoritmanın kararı hangi koşullarda adil sayılabilir?” ve “Teknoloji kullanmak insanın açıklama sorumluluğunu kaldırır mı?” Yazılımı seçen, kullanan ve sonuçlarını uygulayan insanların sorumluluğu sırf otomasyonla kendiliğinden yok olmaz. Ölçütlerin içeriği, hata oranı veya itiraz yöntemi araştırılabilir.
- Adalet/şeffaflık ve sorumluluk sorularını ayır.
- Etik değerlendirme için gereken olgusal bilgiyi ayrıca belirt.
6. Kolaylık ve mahremiyet · 16 puan
Bir okul uygulaması kayıp eşyaları bulmayı kolaylaştırmak için öğrencilerin sürekli konumunu kaydetmeyi öneriyor. Daha az veri toplayan bir seçenek yalnız öğrencinin isteğiyle konum bildiriyor, fakat her kayıp eşya için aynı hızda sonuç vermeyebilir.
Bu önerideki teknolojiyle ilgili temel değer çatışmasını açıklayınız. Bir felsefi soru kurunuz; tartışmada açıklığa kavuşturulması gereken iki kavramı ve neden gerekli olduklarını belirtiniz.
Örnek yanıtı gör
Kolaylık/güvenlik yararı ile mahremiyet ve bireysel özerklik arasında çatışma vardır. Soru: “Kolaylık sağlamak için sürekli izleme hangi koşullarda meşru olabilir?” Rıza kavramı, öğrencinin gerçekten seçme imkânı olup olmadığını; gereklilik/orantılılık kavramı, amaç için daha az veriyle çözümün mümkün olup olmadığını tartışmaya açar.
- Amaçlanan yararla kaybedilebilecek değerleri birlikte düşün.
- Sorunun çözümü için kavramların anlamını görünür kıl.
Senaryo 2 · Sorular ve örnek yanıtlar
1. Orman için hangi soru? · 16 puan
Bir bölgede yol yapılması tartışılıyor. Mühendisler yolun uzunluğunu ve kesilecek ağaç sayısını hesaplıyor. Bölge halkı ise “Ulaşım kolaylığı ile canlıların yaşam alanını koruma sorumluluğu nasıl dengelenmeli?” sorusunu gündeme getiriyor.
Metindeki olgusal araştırma ile çevreye ilişkin felsefi problemi ayırınız. Felsefi problemde karşı karşıya gelen iki değeri ve tartışmayı derinleştirecek bir soruyu yazınız.
Örnek yanıtı gör
Uzunluk ve ağaç sayısı ölçülebilen olgusal verilerdir. Değerlerin nasıl dengeleneceği etik/felsefi problemdir. Ulaşımın insana sağladığı yarar ile canlıların yaşam alanı ve ekolojik bütünlüğün korunması karşı karşıya gelir. Alt soru: “İnsan dışındaki canlıların çıkarları karar sürecinde hangi gerekçeyle dikkate alınmalıdır?”
- Ölçülebilir bilgi ile nasıl davranılmalı sorusunu ayır.
- Kararın taşıdığı değerleri görünür kıl.
2. Doğanın değeri · 16 puan
Bir göl için iki görüş öne sürülüyor: I. “Gölü korumalıyız; çünkü insanlara su ve gelir sağlar.” II. “Göl ekosistemi, insanlara sağladığı yarardan bağımsız olarak da korunmaya değerdir.”
Görüşlerin değer anlayışlarını karşılaştırınız. Gölün insanlara doğrudan gelir sağlamaması durumunda her görüşün gerekçesinin nasıl etkileneceğini açıklayınız.
Örnek yanıtı gör
I insan yararını merkeze alan araçsal değer gerekçesidir. II doğaya/ekosisteme kendinde değer tanır. Doğrudan gelir yoksa I’in gelir gerekçesi zayıflar ama su gibi başka insan yararları sürebilir; II’nin insan yararından bağımsız değer gerekçesi bu nedenle ortadan kalkmaz.
- Her görüşte korumanın neden istendiğini belirle.
- Koşul değişince hangi gerekçenin sürdüğünü ayır.
3. Kıyıdaki turizm projesi · 20 puan
Bir kıyıda yeni tesisin yerel istihdam yaratacağı, fakat kuşların üreme alanının bir bölümünü daraltacağı öngörülüyor. Alternatif bir yerleşim planı daha pahalıdır ama üreme alanını büyük ölçüde koruyabilir.
Proje hakkında savunabileceğiniz bir görüş yazınız. Görüşünüzü iki gerekçeyle destekleyiniz; görüşünüze yöneltilebilecek güçlü bir itirazı ve bu itiraza cevabınızı ekleyiniz.
Örnek yanıtı gör
Örnek görüş: Alternatif yerleşim planı tercih edilmelidir. İstihdam hedefi korunurken yaşam alanına zarar azaltılır; ekosistemin uzun vadeli değeri hesaba katılır. İtiraz: Ek maliyet iş fırsatlarını azaltabilir. Cevap: Maliyet ve istihdam etkisi şeffafça karşılaştırılmalı; aşamalı yatırım gibi çözümler incelenmelidir. Başka bir sonuç, benzer açıklık ve tutarlı gerekçelerle kabul edilir.
- Bir karar görüşü seç ve gerekçelerini ayır.
- Karşı tarafın gerçek bir kaygısını güçlü biçimde ele al.
4. Sorumluluğu paylaşmak · 15 puan
Bir kentte atık sorunu için iki öneri vardır: yalnız bireylerin daha dikkatli olması veya yalnız üreticilerin ambalajı azaltması. Kent yönetiminin toplama altyapısı da yetersizdir.
Çevresel sorumluluğun paylaşımı hakkında kendi görüşünüzü yazınız. Birey, üretici ve yönetimden en az ikisinin rolünü gerekçelendiriniz. “Bir taraf sorumluluğunu yapmıyorsa ötekilerin hiçbir yükümlülüğü kalmaz.” iddiasını değerlendiriniz.
Örnek yanıtı gör
Örnek görüş: Sorumluluk etki ve imkânlara göre paylaşılmalıdır. Birey ayırma/tüketim, üretici tasarım/ambalaj, yönetim erişilebilir toplama altyapısında rol alır. Bir tarafın eksikliği diğerlerinin bütün yükümlülüğünü kaldırmaz; ancak sorumlulukların etkili uygulanmasını zorlaştırabilir ve iş birliği gerektirir.
- Sorumlulukları etki alanı ve yapabilme imkânıyla ilişkilendir.
- Birinin kusurundan herkesin sorumsuzluğunu çıkaran genellemeyi tartış.
5. Suyun adil paylaşımı · 18 puan
Kuraklık yaşayan bir bölgede içme suyu, tarımsal üretim ve park sulaması aynı sınırlı kaynaktan karşılanıyor. Su miktarının bütün talepleri aynı anda karşılamaya yetmeyeceği bildirilmiştir.
Su paylaşımında savunacağınız bir adalet ilkesi belirleyiniz. İlkeyi verilen üç kullanım alanına uygulayınız; ortaya çıkabilecek bir itirazı ve ilkenizin sınırını açıklayınız.
Örnek yanıtı gör
Örnek ilke: Temel yaşamsal ihtiyaçlar önceliklidir; gereksiz kullanım azaltılır. İçme suyu asgari güvenli düzeyde öncelenir, gıda üretimi için zorunlu tarımsal ihtiyaç verimli yöntemlerle desteklenir, park sulaması azaltılabilir. İtiraz: Tarım kısıtı geçimi etkiler. Sınır: Her talebin gerçek zorunluluğu ve etkilenen gruplar araştırılmadan tek oran herkese dayatılmamalıdır.
- Paylaştırmayı yönetecek ilkeyi açıkça adlandır.
- İlkeyi her kullanıma aynı mantıkla uygula ve güçlüğünü tartış.
6. Kararı kim açıklamalı? · 15 puan
Bir kurum, başvuruları sıralayan bir yazılım kullanıyor. Başvuranlar hangi ölçütlerin kullanıldığını göremiyor; kurum çalışanı “Sonucu sistem verdi, açıklama sorumluluğu bize ait değil.” diyor.
Durumdan doğan iki felsefi teknoloji problemini soru biçiminde yazınız. Otomatik karar ile insan sorumluluğu arasındaki ilişkiyi açıklayınız; olgusal olarak araştırılması gereken bir bilgi belirtiniz.
Örnek yanıtı gör
Örnek problemler: “Bir algoritmanın kararı hangi koşullarda adil sayılabilir?” ve “Teknoloji kullanmak insanın açıklama sorumluluğunu kaldırır mı?” Yazılımı seçen, kullanan ve sonuçlarını uygulayan insanların sorumluluğu sırf otomasyonla kendiliğinden yok olmaz. Ölçütlerin içeriği, hata oranı veya itiraz yöntemi araştırılabilir.
- Adalet/şeffaflık ve sorumluluk sorularını ayır.
- Etik değerlendirme için gereken olgusal bilgiyi ayrıca belirt.
Senaryo 3 · Sorular ve örnek yanıtlar
1. Orman için hangi soru? · 16 puan
Bir bölgede yol yapılması tartışılıyor. Mühendisler yolun uzunluğunu ve kesilecek ağaç sayısını hesaplıyor. Bölge halkı ise “Ulaşım kolaylığı ile canlıların yaşam alanını koruma sorumluluğu nasıl dengelenmeli?” sorusunu gündeme getiriyor.
Metindeki olgusal araştırma ile çevreye ilişkin felsefi problemi ayırınız. Felsefi problemde karşı karşıya gelen iki değeri ve tartışmayı derinleştirecek bir soruyu yazınız.
Örnek yanıtı gör
Uzunluk ve ağaç sayısı ölçülebilen olgusal verilerdir. Değerlerin nasıl dengeleneceği etik/felsefi problemdir. Ulaşımın insana sağladığı yarar ile canlıların yaşam alanı ve ekolojik bütünlüğün korunması karşı karşıya gelir. Alt soru: “İnsan dışındaki canlıların çıkarları karar sürecinde hangi gerekçeyle dikkate alınmalıdır?”
- Ölçülebilir bilgi ile nasıl davranılmalı sorusunu ayır.
- Kararın taşıdığı değerleri görünür kıl.
2. Doğanın değeri · 15 puan
Bir göl için iki görüş öne sürülüyor: I. “Gölü korumalıyız; çünkü insanlara su ve gelir sağlar.” II. “Göl ekosistemi, insanlara sağladığı yarardan bağımsız olarak da korunmaya değerdir.”
Görüşlerin değer anlayışlarını karşılaştırınız. Gölün insanlara doğrudan gelir sağlamaması durumunda her görüşün gerekçesinin nasıl etkileneceğini açıklayınız.
Örnek yanıtı gör
I insan yararını merkeze alan araçsal değer gerekçesidir. II doğaya/ekosisteme kendinde değer tanır. Doğrudan gelir yoksa I’in gelir gerekçesi zayıflar ama su gibi başka insan yararları sürebilir; II’nin insan yararından bağımsız değer gerekçesi bu nedenle ortadan kalkmaz.
- Her görüşte korumanın neden istendiğini belirle.
- Koşul değişince hangi gerekçenin sürdüğünü ayır.
3. Gelecektekilerin sesi · 18 puan
Bir kasaba, bugünkü ucuz üretim yönteminin yirmi yıl sonra yeraltı suyunu kullanılamaz hâle getirebileceğini öngören bir raporu tartışıyor. Gelecek kuşaklar bugünkü toplantıda oy kullanamıyor.
Bu durumun ortaya çıkardığı çevre etiği problemini soru biçiminde yazınız. Bugünkü yarar ile gelecek kuşaklara sorumluluk arasındaki gerilimi ve yalnız “oy çoğunluğu” ölçütünün neden tartışılabileceğini açıklayınız.
Örnek yanıtı gör
Örnek problem: “Bugünkü ekonomik yarar için gelecek kuşakların temiz su imkânını riske atmak hangi koşullarda haklı olabilir?” Gerilim bugünkü ucuz üretim ile gelecektekilerin yaşamsal ihtiyaçlarını gözetme arasındadır. Oy çoğunluğu, toplantıda temsil edilmeyen ama sonuçtan etkilenecek kişilerin çıkarlarını kendiliğinden korumayabilir.
- Kararın zaman boyunca kimleri etkilediğini belirle.
- Karar verme yöntemi ile kararın etik gerekçesini ayrı incele.
4. Kıyıdaki turizm projesi · 18 puan
Bir kıyıda yeni tesisin yerel istihdam yaratacağı, fakat kuşların üreme alanının bir bölümünü daraltacağı öngörülüyor. Alternatif bir yerleşim planı daha pahalıdır ama üreme alanını büyük ölçüde koruyabilir.
Proje hakkında savunabileceğiniz bir görüş yazınız. Görüşünüzü iki gerekçeyle destekleyiniz; görüşünüze yöneltilebilecek güçlü bir itirazı ve bu itiraza cevabınızı ekleyiniz.
Örnek yanıtı gör
Örnek görüş: Alternatif yerleşim planı tercih edilmelidir. İstihdam hedefi korunurken yaşam alanına zarar azaltılır; ekosistemin uzun vadeli değeri hesaba katılır. İtiraz: Ek maliyet iş fırsatlarını azaltabilir. Cevap: Maliyet ve istihdam etkisi şeffafça karşılaştırılmalı; aşamalı yatırım gibi çözümler incelenmelidir. Başka bir sonuç, benzer açıklık ve tutarlı gerekçelerle kabul edilir.
- Bir karar görüşü seç ve gerekçelerini ayır.
- Karşı tarafın gerçek bir kaygısını güçlü biçimde ele al.
5. Sorumluluğu paylaşmak · 15 puan
Bir kentte atık sorunu için iki öneri vardır: yalnız bireylerin daha dikkatli olması veya yalnız üreticilerin ambalajı azaltması. Kent yönetiminin toplama altyapısı da yetersizdir.
Çevresel sorumluluğun paylaşımı hakkında kendi görüşünüzü yazınız. Birey, üretici ve yönetimden en az ikisinin rolünü gerekçelendiriniz. “Bir taraf sorumluluğunu yapmıyorsa ötekilerin hiçbir yükümlülüğü kalmaz.” iddiasını değerlendiriniz.
Örnek yanıtı gör
Örnek görüş: Sorumluluk etki ve imkânlara göre paylaşılmalıdır. Birey ayırma/tüketim, üretici tasarım/ambalaj, yönetim erişilebilir toplama altyapısında rol alır. Bir tarafın eksikliği diğerlerinin bütün yükümlülüğünü kaldırmaz; ancak sorumlulukların etkili uygulanmasını zorlaştırabilir ve iş birliği gerektirir.
- Sorumlulukları etki alanı ve yapabilme imkânıyla ilişkilendir.
- Birinin kusurundan herkesin sorumsuzluğunu çıkaran genellemeyi tartış.
6. Suyun adil paylaşımı · 18 puan
Kuraklık yaşayan bir bölgede içme suyu, tarımsal üretim ve park sulaması aynı sınırlı kaynaktan karşılanıyor. Su miktarının bütün talepleri aynı anda karşılamaya yetmeyeceği bildirilmiştir.
Su paylaşımında savunacağınız bir adalet ilkesi belirleyiniz. İlkeyi verilen üç kullanım alanına uygulayınız; ortaya çıkabilecek bir itirazı ve ilkenizin sınırını açıklayınız.
Örnek yanıtı gör
Örnek ilke: Temel yaşamsal ihtiyaçlar önceliklidir; gereksiz kullanım azaltılır. İçme suyu asgari güvenli düzeyde öncelenir, gıda üretimi için zorunlu tarımsal ihtiyaç verimli yöntemlerle desteklenir, park sulaması azaltılabilir. İtiraz: Tarım kısıtı geçimi etkiler. Sınır: Her talebin gerçek zorunluluğu ve etkilenen gruplar araştırılmadan tek oran herkese dayatılmamalıdır.
- Paylaştırmayı yönetecek ilkeyi açıkça adlandır.
- İlkeyi her kullanıma aynı mantıkla uygula ve güçlüğünü tartış.
Senaryo 4 · Sorular ve örnek yanıtlar
1. Orman için hangi soru? · 16 puan
Bir bölgede yol yapılması tartışılıyor. Mühendisler yolun uzunluğunu ve kesilecek ağaç sayısını hesaplıyor. Bölge halkı ise “Ulaşım kolaylığı ile canlıların yaşam alanını koruma sorumluluğu nasıl dengelenmeli?” sorusunu gündeme getiriyor.
Metindeki olgusal araştırma ile çevreye ilişkin felsefi problemi ayırınız. Felsefi problemde karşı karşıya gelen iki değeri ve tartışmayı derinleştirecek bir soruyu yazınız.
Örnek yanıtı gör
Uzunluk ve ağaç sayısı ölçülebilen olgusal verilerdir. Değerlerin nasıl dengeleneceği etik/felsefi problemdir. Ulaşımın insana sağladığı yarar ile canlıların yaşam alanı ve ekolojik bütünlüğün korunması karşı karşıya gelir. Alt soru: “İnsan dışındaki canlıların çıkarları karar sürecinde hangi gerekçeyle dikkate alınmalıdır?”
- Ölçülebilir bilgi ile nasıl davranılmalı sorusunu ayır.
- Kararın taşıdığı değerleri görünür kıl.
2. Doğanın değeri · 16 puan
Bir göl için iki görüş öne sürülüyor: I. “Gölü korumalıyız; çünkü insanlara su ve gelir sağlar.” II. “Göl ekosistemi, insanlara sağladığı yarardan bağımsız olarak da korunmaya değerdir.”
Görüşlerin değer anlayışlarını karşılaştırınız. Gölün insanlara doğrudan gelir sağlamaması durumunda her görüşün gerekçesinin nasıl etkileneceğini açıklayınız.
Örnek yanıtı gör
I insan yararını merkeze alan araçsal değer gerekçesidir. II doğaya/ekosisteme kendinde değer tanır. Doğrudan gelir yoksa I’in gelir gerekçesi zayıflar ama su gibi başka insan yararları sürebilir; II’nin insan yararından bağımsız değer gerekçesi bu nedenle ortadan kalkmaz.
- Her görüşte korumanın neden istendiğini belirle.
- Koşul değişince hangi gerekçenin sürdüğünü ayır.
3. Gelecektekilerin sesi · 18 puan
Bir kasaba, bugünkü ucuz üretim yönteminin yirmi yıl sonra yeraltı suyunu kullanılamaz hâle getirebileceğini öngören bir raporu tartışıyor. Gelecek kuşaklar bugünkü toplantıda oy kullanamıyor.
Bu durumun ortaya çıkardığı çevre etiği problemini soru biçiminde yazınız. Bugünkü yarar ile gelecek kuşaklara sorumluluk arasındaki gerilimi ve yalnız “oy çoğunluğu” ölçütünün neden tartışılabileceğini açıklayınız.
Örnek yanıtı gör
Örnek problem: “Bugünkü ekonomik yarar için gelecek kuşakların temiz su imkânını riske atmak hangi koşullarda haklı olabilir?” Gerilim bugünkü ucuz üretim ile gelecektekilerin yaşamsal ihtiyaçlarını gözetme arasındadır. Oy çoğunluğu, toplantıda temsil edilmeyen ama sonuçtan etkilenecek kişilerin çıkarlarını kendiliğinden korumayabilir.
- Kararın zaman boyunca kimleri etkilediğini belirle.
- Karar verme yöntemi ile kararın etik gerekçesini ayrı incele.
4. Kıyıdaki turizm projesi · 20 puan
Bir kıyıda yeni tesisin yerel istihdam yaratacağı, fakat kuşların üreme alanının bir bölümünü daraltacağı öngörülüyor. Alternatif bir yerleşim planı daha pahalıdır ama üreme alanını büyük ölçüde koruyabilir.
Proje hakkında savunabileceğiniz bir görüş yazınız. Görüşünüzü iki gerekçeyle destekleyiniz; görüşünüze yöneltilebilecek güçlü bir itirazı ve bu itiraza cevabınızı ekleyiniz.
Örnek yanıtı gör
Örnek görüş: Alternatif yerleşim planı tercih edilmelidir. İstihdam hedefi korunurken yaşam alanına zarar azaltılır; ekosistemin uzun vadeli değeri hesaba katılır. İtiraz: Ek maliyet iş fırsatlarını azaltabilir. Cevap: Maliyet ve istihdam etkisi şeffafça karşılaştırılmalı; aşamalı yatırım gibi çözümler incelenmelidir. Başka bir sonuç, benzer açıklık ve tutarlı gerekçelerle kabul edilir.
- Bir karar görüşü seç ve gerekçelerini ayır.
- Karşı tarafın gerçek bir kaygısını güçlü biçimde ele al.
5. Sorumluluğu paylaşmak · 15 puan
Bir kentte atık sorunu için iki öneri vardır: yalnız bireylerin daha dikkatli olması veya yalnız üreticilerin ambalajı azaltması. Kent yönetiminin toplama altyapısı da yetersizdir.
Çevresel sorumluluğun paylaşımı hakkında kendi görüşünüzü yazınız. Birey, üretici ve yönetimden en az ikisinin rolünü gerekçelendiriniz. “Bir taraf sorumluluğunu yapmıyorsa ötekilerin hiçbir yükümlülüğü kalmaz.” iddiasını değerlendiriniz.
Örnek yanıtı gör
Örnek görüş: Sorumluluk etki ve imkânlara göre paylaşılmalıdır. Birey ayırma/tüketim, üretici tasarım/ambalaj, yönetim erişilebilir toplama altyapısında rol alır. Bir tarafın eksikliği diğerlerinin bütün yükümlülüğünü kaldırmaz; ancak sorumlulukların etkili uygulanmasını zorlaştırabilir ve iş birliği gerektirir.
- Sorumlulukları etki alanı ve yapabilme imkânıyla ilişkilendir.
- Birinin kusurundan herkesin sorumsuzluğunu çıkaran genellemeyi tartış.
6. Kararı kim açıklamalı? · 15 puan
Bir kurum, başvuruları sıralayan bir yazılım kullanıyor. Başvuranlar hangi ölçütlerin kullanıldığını göremiyor; kurum çalışanı “Sonucu sistem verdi, açıklama sorumluluğu bize ait değil.” diyor.
Durumdan doğan iki felsefi teknoloji problemini soru biçiminde yazınız. Otomatik karar ile insan sorumluluğu arasındaki ilişkiyi açıklayınız; olgusal olarak araştırılması gereken bir bilgi belirtiniz.
Örnek yanıtı gör
Örnek problemler: “Bir algoritmanın kararı hangi koşullarda adil sayılabilir?” ve “Teknoloji kullanmak insanın açıklama sorumluluğunu kaldırır mı?” Yazılımı seçen, kullanan ve sonuçlarını uygulayan insanların sorumluluğu sırf otomasyonla kendiliğinden yok olmaz. Ölçütlerin içeriği, hata oranı veya itiraz yöntemi araştırılabilir.
- Adalet/şeffaflık ve sorumluluk sorularını ayır.
- Etik değerlendirme için gereken olgusal bilgiyi ayrıca belirt.
Senaryo 5 · Sorular ve örnek yanıtlar
1. Orman için hangi soru? · 13 puan
Bir bölgede yol yapılması tartışılıyor. Mühendisler yolun uzunluğunu ve kesilecek ağaç sayısını hesaplıyor. Bölge halkı ise “Ulaşım kolaylığı ile canlıların yaşam alanını koruma sorumluluğu nasıl dengelenmeli?” sorusunu gündeme getiriyor.
Metindeki olgusal araştırma ile çevreye ilişkin felsefi problemi ayırınız. Felsefi problemde karşı karşıya gelen iki değeri ve tartışmayı derinleştirecek bir soruyu yazınız.
Örnek yanıtı gör
Uzunluk ve ağaç sayısı ölçülebilen olgusal verilerdir. Değerlerin nasıl dengeleneceği etik/felsefi problemdir. Ulaşımın insana sağladığı yarar ile canlıların yaşam alanı ve ekolojik bütünlüğün korunması karşı karşıya gelir. Alt soru: “İnsan dışındaki canlıların çıkarları karar sürecinde hangi gerekçeyle dikkate alınmalıdır?”
- Ölçülebilir bilgi ile nasıl davranılmalı sorusunu ayır.
- Kararın taşıdığı değerleri görünür kıl.
2. Doğanın değeri · 13 puan
Bir göl için iki görüş öne sürülüyor: I. “Gölü korumalıyız; çünkü insanlara su ve gelir sağlar.” II. “Göl ekosistemi, insanlara sağladığı yarardan bağımsız olarak da korunmaya değerdir.”
Görüşlerin değer anlayışlarını karşılaştırınız. Gölün insanlara doğrudan gelir sağlamaması durumunda her görüşün gerekçesinin nasıl etkileneceğini açıklayınız.
Örnek yanıtı gör
I insan yararını merkeze alan araçsal değer gerekçesidir. II doğaya/ekosisteme kendinde değer tanır. Doğrudan gelir yoksa I’in gelir gerekçesi zayıflar ama su gibi başka insan yararları sürebilir; II’nin insan yararından bağımsız değer gerekçesi bu nedenle ortadan kalkmaz.
- Her görüşte korumanın neden istendiğini belirle.
- Koşul değişince hangi gerekçenin sürdüğünü ayır.
3. Gelecektekilerin sesi · 13 puan
Bir kasaba, bugünkü ucuz üretim yönteminin yirmi yıl sonra yeraltı suyunu kullanılamaz hâle getirebileceğini öngören bir raporu tartışıyor. Gelecek kuşaklar bugünkü toplantıda oy kullanamıyor.
Bu durumun ortaya çıkardığı çevre etiği problemini soru biçiminde yazınız. Bugünkü yarar ile gelecek kuşaklara sorumluluk arasındaki gerilimi ve yalnız “oy çoğunluğu” ölçütünün neden tartışılabileceğini açıklayınız.
Örnek yanıtı gör
Örnek problem: “Bugünkü ekonomik yarar için gelecek kuşakların temiz su imkânını riske atmak hangi koşullarda haklı olabilir?” Gerilim bugünkü ucuz üretim ile gelecektekilerin yaşamsal ihtiyaçlarını gözetme arasındadır. Oy çoğunluğu, toplantıda temsil edilmeyen ama sonuçtan etkilenecek kişilerin çıkarlarını kendiliğinden korumayabilir.
- Kararın zaman boyunca kimleri etkilediğini belirle.
- Karar verme yöntemi ile kararın etik gerekçesini ayrı incele.
4. Kıyıdaki turizm projesi · 14 puan
Bir kıyıda yeni tesisin yerel istihdam yaratacağı, fakat kuşların üreme alanının bir bölümünü daraltacağı öngörülüyor. Alternatif bir yerleşim planı daha pahalıdır ama üreme alanını büyük ölçüde koruyabilir.
Proje hakkında savunabileceğiniz bir görüş yazınız. Görüşünüzü iki gerekçeyle destekleyiniz; görüşünüze yöneltilebilecek güçlü bir itirazı ve bu itiraza cevabınızı ekleyiniz.
Örnek yanıtı gör
Örnek görüş: Alternatif yerleşim planı tercih edilmelidir. İstihdam hedefi korunurken yaşam alanına zarar azaltılır; ekosistemin uzun vadeli değeri hesaba katılır. İtiraz: Ek maliyet iş fırsatlarını azaltabilir. Cevap: Maliyet ve istihdam etkisi şeffafça karşılaştırılmalı; aşamalı yatırım gibi çözümler incelenmelidir. Başka bir sonuç, benzer açıklık ve tutarlı gerekçelerle kabul edilir.
- Bir karar görüşü seç ve gerekçelerini ayır.
- Karşı tarafın gerçek bir kaygısını güçlü biçimde ele al.
5. Sorumluluğu paylaşmak · 11 puan
Bir kentte atık sorunu için iki öneri vardır: yalnız bireylerin daha dikkatli olması veya yalnız üreticilerin ambalajı azaltması. Kent yönetiminin toplama altyapısı da yetersizdir.
Çevresel sorumluluğun paylaşımı hakkında kendi görüşünüzü yazınız. Birey, üretici ve yönetimden en az ikisinin rolünü gerekçelendiriniz. “Bir taraf sorumluluğunu yapmıyorsa ötekilerin hiçbir yükümlülüğü kalmaz.” iddiasını değerlendiriniz.
Örnek yanıtı gör
Örnek görüş: Sorumluluk etki ve imkânlara göre paylaşılmalıdır. Birey ayırma/tüketim, üretici tasarım/ambalaj, yönetim erişilebilir toplama altyapısında rol alır. Bir tarafın eksikliği diğerlerinin bütün yükümlülüğünü kaldırmaz; ancak sorumlulukların etkili uygulanmasını zorlaştırabilir ve iş birliği gerektirir.
- Sorumlulukları etki alanı ve yapabilme imkânıyla ilişkilendir.
- Birinin kusurundan herkesin sorumsuzluğunu çıkaran genellemeyi tartış.
6. Suyun adil paylaşımı · 14 puan
Kuraklık yaşayan bir bölgede içme suyu, tarımsal üretim ve park sulaması aynı sınırlı kaynaktan karşılanıyor. Su miktarının bütün talepleri aynı anda karşılamaya yetmeyeceği bildirilmiştir.
Su paylaşımında savunacağınız bir adalet ilkesi belirleyiniz. İlkeyi verilen üç kullanım alanına uygulayınız; ortaya çıkabilecek bir itirazı ve ilkenizin sınırını açıklayınız.
Örnek yanıtı gör
Örnek ilke: Temel yaşamsal ihtiyaçlar önceliklidir; gereksiz kullanım azaltılır. İçme suyu asgari güvenli düzeyde öncelenir, gıda üretimi için zorunlu tarımsal ihtiyaç verimli yöntemlerle desteklenir, park sulaması azaltılabilir. İtiraz: Tarım kısıtı geçimi etkiler. Sınır: Her talebin gerçek zorunluluğu ve etkilenen gruplar araştırılmadan tek oran herkese dayatılmamalıdır.
- Paylaştırmayı yönetecek ilkeyi açıkça adlandır.
- İlkeyi her kullanıma aynı mantıkla uygula ve güçlüğünü tartış.
7. Kararı kim açıklamalı? · 11 puan
Bir kurum, başvuruları sıralayan bir yazılım kullanıyor. Başvuranlar hangi ölçütlerin kullanıldığını göremiyor; kurum çalışanı “Sonucu sistem verdi, açıklama sorumluluğu bize ait değil.” diyor.
Durumdan doğan iki felsefi teknoloji problemini soru biçiminde yazınız. Otomatik karar ile insan sorumluluğu arasındaki ilişkiyi açıklayınız; olgusal olarak araştırılması gereken bir bilgi belirtiniz.
Örnek yanıtı gör
Örnek problemler: “Bir algoritmanın kararı hangi koşullarda adil sayılabilir?” ve “Teknoloji kullanmak insanın açıklama sorumluluğunu kaldırır mı?” Yazılımı seçen, kullanan ve sonuçlarını uygulayan insanların sorumluluğu sırf otomasyonla kendiliğinden yok olmaz. Ölçütlerin içeriği, hata oranı veya itiraz yöntemi araştırılabilir.
- Adalet/şeffaflık ve sorumluluk sorularını ayır.
- Etik değerlendirme için gereken olgusal bilgiyi ayrıca belirt.
8. Kolaylık ve mahremiyet · 11 puan
Bir okul uygulaması kayıp eşyaları bulmayı kolaylaştırmak için öğrencilerin sürekli konumunu kaydetmeyi öneriyor. Daha az veri toplayan bir seçenek yalnız öğrencinin isteğiyle konum bildiriyor, fakat her kayıp eşya için aynı hızda sonuç vermeyebilir.
Bu önerideki teknolojiyle ilgili temel değer çatışmasını açıklayınız. Bir felsefi soru kurunuz; tartışmada açıklığa kavuşturulması gereken iki kavramı ve neden gerekli olduklarını belirtiniz.
Örnek yanıtı gör
Kolaylık/güvenlik yararı ile mahremiyet ve bireysel özerklik arasında çatışma vardır. Soru: “Kolaylık sağlamak için sürekli izleme hangi koşullarda meşru olabilir?” Rıza kavramı, öğrencinin gerçekten seçme imkânı olup olmadığını; gereklilik/orantılılık kavramı, amaç için daha az veriyle çözümün mümkün olup olmadığını tartışmaya açar.
- Amaçlanan yararla kaybedilebilecek değerleri birlikte düşün.
- Sorunun çözümü için kavramların anlamını görünür kıl.
Kapsam ve kaynak
Özgün yazılı hazırlık sorularıdır. Resmî sınav soruları değildir. Bazı sorular farklı senaryolarda tekrar kullanılır; senaryolar birbirinden bağımsız denemeler olarak değerlendirilmemelidir.