7 soru · 100 puan
4 öğrenci sayfası
Öğrenci PDF’sini aç ↗Soruları ekrandan oku ↓2026–2027 · 1. DÖNEM 1. YAZILI
8. Sınıf Fen Bilimleri
Senaryona göre yazdır, çöz.
Okulunun seçtiği senaryoyu aç. Önce öğrenci kâğıdını çöz; sonra açıklamalı yanıtlar ve puanlama ölçütleriyle kontrol et.
5 senaryoA4 PDFSoruya özel rubrik
8 soru · 100 puan
4 öğrenci sayfası
Öğrenci PDF’sini aç ↗Soruları ekrandan oku ↓9 soru · 100 puan
5 öğrenci sayfası
Öğrenci PDF’sini aç ↗Soruları ekrandan oku ↓7 soru · 100 puan
4 öğrenci sayfası
Öğrenci PDF’sini aç ↗Soruları ekrandan oku ↓8 soru · 100 puan
4 öğrenci sayfası
Öğrenci PDF’sini aç ↗Soruları ekrandan oku ↓Ekrandan çalış
Metni büyütmek veya ekran okuyucuyla çalışmak için senaryonu aç.
Senaryo 1 · Sorular ve örnek yanıtlar
1. İki yarım kürede haziran · 18 puan
21 Haziran günü K kenti Kuzey Yarım Küre’de, L kenti Güney Yarım Küre’de ve ikisi de kutup daireleri dışında yer alıyor. Kentler aynı enlemin zıt işaretli değerlerindedir.
K ve L’de gündüz-gece süreleri ile mevsimlerin nasıl farklı olacağını tahmin ediniz. Farkı eksen eğikliği ve Güneş ışınlarının geliş açısıyla açıklayınız. Bu bilgilerle o gün hangi kentte hava sıcaklığının kesin daha yüksek olduğunu söyleyebilir miyiz?
Örnek yanıtı gör
K’da gündüz geceden uzun, yaz başlangıcı; L’de gündüz geceden kısa, kış başlangıcıdır. Kuzey Yarım Küre Güneş’e dönük eğik olduğundan ışınlar daha dik gelir ve aydınlanma süresi uzar. Tek bir günün sıcaklığı yerel hava koşullarından da etkilenir, kesin sıralama yapılamaz.
- 21 Haziran’da hangi yarım kürenin Güneş’e dönük eğildiğini belirle.
- Mevsimsel eğilim ile tek günlük hava sıcaklığını ayır.
2. Genetik bilgi nerede? · 12 puan
Çekirdekli bir hücrenin kalıtsal yapıları için dört kart hazırlanıyor: nükleotid, gen, DNA, kromozom. Kartlar, yapı birimi, bilgi taşıyan bölüm ve paketlenme ilişkilerini gösterecek bir modele yerleştirilecek.
Dört kart arasındaki ilişkileri oklarla gösteriniz; gen ile DNA arasındaki ilişkiyi bir cümleyle açıklayınız. Kromozomun yalnız tek bir nükleotidden oluştuğu iddiasını düzeltiniz.
Örnek yanıtı gör
Nükleotidler DNA zincirinin yapı birimleridir. Gen, DNA üzerinde belirli kalıtsal bilgi taşıyan bir bölgedir; bir DNA molekülünde çok sayıda gen bulunabilir. Kromozom, DNA’nın proteinlerle düzenlenmiş paketli yapısıdır ve çok sayıda nükleotid içerir.
- Yapı birimi ile bilgi taşıyan bölüm ayrımını yap.
- DNA’nın kromozom içindeki paketlenmesini göster.
3. Kitap benzetmesinin sınırı · 12 puan
Bir öğrenci genetik yapıları anlatmak için “harfler nükleotidleri, belli anlamlı bölümler genleri, uzun metin DNA’yı, metnin paketlenmiş biçimi kromozomu temsil etsin” diyor.
Benzetmede nükleotid–DNA ve gen–DNA ilişkilerini açıklayınız. DNA’nın her bölümünün mutlaka aynı geni oluşturduğu söylenebilir mi? Kromozom modeline proteinlerin de eklenmesi neden gerekir?
Örnek yanıtı gör
Nükleotidler DNA’yı oluşturan birimler, genler DNA’nın belirli bilgi taşıyan bölümleridir. Farklı genler farklı dizilim ve bölgelerde bulunur; DNA’nın tamamı tek ve aynı gen değildir. Kromozomun paketlenmiş yapısında DNA ile birlikte proteinler de görev yapar.
- Benzetmeyi yapı birimi ve bölüm ilişkileriyle oku.
- Modelin biyolojik yapıda eksik bıraktığı proteini ekle.
4. DNA merdivenini kur · 14 puan
Bir DNA modeli için P fosfatı, D deoksiriboz şekerini; A, T, G ve C organik bazları temsil ediyor. Bir zincirin üç bazının sırası A–G–T olarak verilmiştir.
Üç basamaklı çift zincirli bir DNA modeli çiziniz. Şeker-fosfat kısımlarını dış kenarlara, eşleşen bazları basamaklara yerleştiriniz. Karşı zincirin bazlarını yazınız ve modelde bir nükleotidi çevreleyiniz.
Örnek yanıtı gör
Karşı zincirin bazları T–C–A’dır. Dış kenarlarda şeker ve fosfat dönüşümlü bulunur; içte A–T ve G–C eşleşir. Bir nükleotid bir fosfat, bir şeker ve ona bağlı bir bazdan oluşur.
- A–T ve G–C eşleşmeleriyle karşı zinciri tamamla.
- P–D dış omurgasını ve D’ye bağlı bazı göster.
5. Modelde iki yanlış · 14 puan
Bir DNA modelinde dört basamak A–T, G–A, C–G ve T–T olarak kurulmuş; dış kenarlara da “riboz şekeri” yazılmıştır.
Yanlış baz eşleşmelerini, her basamağın ilk bazını değiştirmeden düzeltiniz. Şeker etiketini düzeltiniz. Bir DNA nükleotidini oluşturan üç bileşeni çizimle gösteriniz.
Örnek yanıtı gör
G–A yerine G–C; T–T yerine T–A olmalıdır. DNA’nın şekeri deoksiribozdur. Nükleotid fosfat + deoksiriboz + organik baz olarak gösterilir.
- Bazların yalnız uygun eşleriyle bağlandığını kontrol et.
- DNA’ya özgü şeker adını ve nükleotid bileşenlerini yaz.
6. Eski ve yeni zincirler · 14 puan
Bir DNA’nın iki zinciri maviyle işaretlenmiştir. Hücre eşlenme sırasında yeni nükleotidlerle zincirleri tamamlar; yeni eklenen kısımlar kırmızıyla gösterilecektir.
Eşlenmenin temel basamaklarını açıklayınız. Eşlenme sonunda oluşan iki DNA’nın her birinde eski ve yeni zincirlerin nasıl dağıldığını mavi/kırmızı etiketli bir şemayla gösteriniz.
Örnek yanıtı gör
Zincirler ayrılır; her eski zincir kalıp olarak kullanılır. Uygun yeni nükleotidler A–T, G–C eşleşmesine göre tamamlanır. Sonunda her DNA bir eski mavi ve bir yeni kırmızı zincir içerir.
- İki eski zinciri birbirinden ayır.
- Her kalıba uygun yeni zincir ekle; sonuçta iki çift zincir oluştur.
7. Kalıptan eşlenmeye · 16 puan
Bir DNA’nın karşılıklı zincirleri A–T–G–C ve T–A–C–G dizileridir. Hatasız bir eşlenme gerçekleşecektir.
Her eski zincirin karşısına yapılacak yeni zinciri yazınız. Oluşan DNA’ların birbirleriyle ve başlangıçtaki DNA ile kalıtsal bilgi bakımından ilişkisini açıklayınız.
Örnek yanıtı gör
A–T–G–C kalıbına yeni T–A–C–G; T–A–C–G kalıbına yeni A–T–G–C yapılır. Hatasız eşlenmede oluşan iki DNA başlangıçtakiyle aynı baz dizisi bilgisini taşır; her birinde bir eski ve bir yeni zincir vardır.
- Her eski dizinin tamamlayıcısını yaz.
- Çiftleri başlangıçtaki DNA çiftiyle karşılaştır.
Senaryo 2 · Sorular ve örnek yanıtlar
1. İki yarım kürede haziran · 16 puan
21 Haziran günü K kenti Kuzey Yarım Küre’de, L kenti Güney Yarım Küre’de ve ikisi de kutup daireleri dışında yer alıyor. Kentler aynı enlemin zıt işaretli değerlerindedir.
K ve L’de gündüz-gece süreleri ile mevsimlerin nasıl farklı olacağını tahmin ediniz. Farkı eksen eğikliği ve Güneş ışınlarının geliş açısıyla açıklayınız. Bu bilgilerle o gün hangi kentte hava sıcaklığının kesin daha yüksek olduğunu söyleyebilir miyiz?
Örnek yanıtı gör
K’da gündüz geceden uzun, yaz başlangıcı; L’de gündüz geceden kısa, kış başlangıcıdır. Kuzey Yarım Küre Güneş’e dönük eğik olduğundan ışınlar daha dik gelir ve aydınlanma süresi uzar. Tek bir günün sıcaklığı yerel hava koşullarından da etkilenir, kesin sıralama yapılamaz.
- 21 Haziran’da hangi yarım kürenin Güneş’e dönük eğildiğini belirle.
- Mevsimsel eğilim ile tek günlük hava sıcaklığını ayır.
2. Eksen eğikliği değişseydi · 9 puan
Bir model Dünya’nın Güneş çevresinde dolandığını, fakat dönme ekseninin dolanma düzlemine dik olduğunu gösteriyor. Gerçek Dünya’nın ekseni ise bu dik doğrultuya göre eğiktir.
Model Dünya’da aynı enleme yıl içinde gelen ışınların geliş açısının ve gündüz süresinin mevsimsel değişimini tahmin ediniz. Gerçek Dünya’da belirgin mevsimlerin oluşması için modelde hangi özellik düzeltilmelidir?
Örnek yanıtı gör
Eksen dik olsaydı aynı enlemde Güneş ışınlarının öğle geliş açısı ve gündüz süresi yıl boyunca yaklaşık değişmezdi; eğikliğe bağlı belirgin mevsimler oluşmazdı. Dönme ekseni eğik kurulmalı ve dolanım sırasında uzaydaki yönü yaklaşık korunmalıdır.
- Eksen eğikliğini mevsimsel açı ve süre değişiminin kaynağı olarak ele al.
- Dolanma boyunca eksenin yönünü de koruyan model öner.
3. Genetik bilgi nerede? · 9 puan
Çekirdekli bir hücrenin kalıtsal yapıları için dört kart hazırlanıyor: nükleotid, gen, DNA, kromozom. Kartlar, yapı birimi, bilgi taşıyan bölüm ve paketlenme ilişkilerini gösterecek bir modele yerleştirilecek.
Dört kart arasındaki ilişkileri oklarla gösteriniz; gen ile DNA arasındaki ilişkiyi bir cümleyle açıklayınız. Kromozomun yalnız tek bir nükleotidden oluştuğu iddiasını düzeltiniz.
Örnek yanıtı gör
Nükleotidler DNA zincirinin yapı birimleridir. Gen, DNA üzerinde belirli kalıtsal bilgi taşıyan bir bölgedir; bir DNA molekülünde çok sayıda gen bulunabilir. Kromozom, DNA’nın proteinlerle düzenlenmiş paketli yapısıdır ve çok sayıda nükleotid içerir.
- Yapı birimi ile bilgi taşıyan bölüm ayrımını yap.
- DNA’nın kromozom içindeki paketlenmesini göster.
4. DNA merdivenini kur · 12 puan
Bir DNA modeli için P fosfatı, D deoksiriboz şekerini; A, T, G ve C organik bazları temsil ediyor. Bir zincirin üç bazının sırası A–G–T olarak verilmiştir.
Üç basamaklı çift zincirli bir DNA modeli çiziniz. Şeker-fosfat kısımlarını dış kenarlara, eşleşen bazları basamaklara yerleştiriniz. Karşı zincirin bazlarını yazınız ve modelde bir nükleotidi çevreleyiniz.
Örnek yanıtı gör
Karşı zincirin bazları T–C–A’dır. Dış kenarlarda şeker ve fosfat dönüşümlü bulunur; içte A–T ve G–C eşleşir. Bir nükleotid bir fosfat, bir şeker ve ona bağlı bir bazdan oluşur.
- A–T ve G–C eşleşmeleriyle karşı zinciri tamamla.
- P–D dış omurgasını ve D’ye bağlı bazı göster.
5. Modelde iki yanlış · 12 puan
Bir DNA modelinde dört basamak A–T, G–A, C–G ve T–T olarak kurulmuş; dış kenarlara da “riboz şekeri” yazılmıştır.
Yanlış baz eşleşmelerini, her basamağın ilk bazını değiştirmeden düzeltiniz. Şeker etiketini düzeltiniz. Bir DNA nükleotidini oluşturan üç bileşeni çizimle gösteriniz.
Örnek yanıtı gör
G–A yerine G–C; T–T yerine T–A olmalıdır. DNA’nın şekeri deoksiribozdur. Nükleotid fosfat + deoksiriboz + organik baz olarak gösterilir.
- Bazların yalnız uygun eşleriyle bağlandığını kontrol et.
- DNA’ya özgü şeker adını ve nükleotid bileşenlerini yaz.
6. Eski ve yeni zincirler · 12 puan
Bir DNA’nın iki zinciri maviyle işaretlenmiştir. Hücre eşlenme sırasında yeni nükleotidlerle zincirleri tamamlar; yeni eklenen kısımlar kırmızıyla gösterilecektir.
Eşlenmenin temel basamaklarını açıklayınız. Eşlenme sonunda oluşan iki DNA’nın her birinde eski ve yeni zincirlerin nasıl dağıldığını mavi/kırmızı etiketli bir şemayla gösteriniz.
Örnek yanıtı gör
Zincirler ayrılır; her eski zincir kalıp olarak kullanılır. Uygun yeni nükleotidler A–T, G–C eşleşmesine göre tamamlanır. Sonunda her DNA bir eski mavi ve bir yeni kırmızı zincir içerir.
- İki eski zinciri birbirinden ayır.
- Her kalıba uygun yeni zincir ekle; sonuçta iki çift zincir oluştur.
7. İki melez bezelye · 15 puan
Bezelyede uzun boy aleli T, kısa boy aleli t’ye tam baskındır. Boyu etkileyen başka etkenler bu modelde dikkate alınmıyor. Tt genotipli iki bitki çaprazlanıyor.
Anne ve baba gametlerini ve olası yavru genotiplerini bir çaprazlama tablosunda gösteriniz. Kısa boylu yavru olasılığını bulunuz. İlk üç yavru uzun çıktı diye dördüncünün kesin kısa olacağı söylenebilir mi?
Örnek yanıtı gör
Her ebeveyn T veya t gameti verir. Tablo TT, Tt, Tt, tt; genotip olasılıkları 1/4, 1/2, 1/4’tür. Kısa boy tt: 1/4=%25. Her döllenme bağımsız olduğundan dördüncü kesin kısa değildir; yine %25 kısa olasılığı vardır.
- T ve t gametlerini iki eksene yaz.
- Dört eş olasılıklı birleşimi say; tt’yi belirle.
8. Baskın fenotipin genotipi · 15 puan
Bir bitkide mor çiçek aleli M, beyaz çiçek aleli m’ye tam baskındır. Mor çiçekli genotipi bilinmeyen bitki, mm beyaz bitkiyle çaprazlanmıştır. Yavrular arasında beyaz bir bitki görülmüştür. Mutasyon yoktur.
Mor ebeveynin genotipini bu kanıttan belirleyiniz. Çaprazlama tablosunu kurup beyaz yavru olasılığını hesaplayınız. Yalnız mor fenotipe bakarak bu genotip önceden kesin belirlenebilir miydi?
Örnek yanıtı gör
Beyaz yavru mm olduğu için mor ebeveyn de m vermiş olmalıdır; mor olduğundan genotipi Mm’dir. Mm×mm → Mm, mm, Mm, mm; beyaz olasılığı %50’dir. Yalnız mor fenotip MM veya Mm olabilir, kesin belirlenemezdi.
- Beyaz yavrunun iki m alelinin kaynaklarını izle.
- Mor ebeveyndeki diğer alelin M olduğunu belirle ve çaprazla.
Senaryo 3 · Sorular ve örnek yanıtlar
1. İki yarım kürede haziran · 13 puan
21 Haziran günü K kenti Kuzey Yarım Küre’de, L kenti Güney Yarım Küre’de ve ikisi de kutup daireleri dışında yer alıyor. Kentler aynı enlemin zıt işaretli değerlerindedir.
K ve L’de gündüz-gece süreleri ile mevsimlerin nasıl farklı olacağını tahmin ediniz. Farkı eksen eğikliği ve Güneş ışınlarının geliş açısıyla açıklayınız. Bu bilgilerle o gün hangi kentte hava sıcaklığının kesin daha yüksek olduğunu söyleyebilir miyiz?
Örnek yanıtı gör
K’da gündüz geceden uzun, yaz başlangıcı; L’de gündüz geceden kısa, kış başlangıcıdır. Kuzey Yarım Küre Güneş’e dönük eğik olduğundan ışınlar daha dik gelir ve aydınlanma süresi uzar. Tek bir günün sıcaklığı yerel hava koşullarından da etkilenir, kesin sıralama yapılamaz.
- 21 Haziran’da hangi yarım kürenin Güneş’e dönük eğildiğini belirle.
- Mevsimsel eğilim ile tek günlük hava sıcaklığını ayır.
2. Eksen eğikliği değişseydi · 9 puan
Bir model Dünya’nın Güneş çevresinde dolandığını, fakat dönme ekseninin dolanma düzlemine dik olduğunu gösteriyor. Gerçek Dünya’nın ekseni ise bu dik doğrultuya göre eğiktir.
Model Dünya’da aynı enleme yıl içinde gelen ışınların geliş açısının ve gündüz süresinin mevsimsel değişimini tahmin ediniz. Gerçek Dünya’da belirgin mevsimlerin oluşması için modelde hangi özellik düzeltilmelidir?
Örnek yanıtı gör
Eksen dik olsaydı aynı enlemde Güneş ışınlarının öğle geliş açısı ve gündüz süresi yıl boyunca yaklaşık değişmezdi; eğikliğe bağlı belirgin mevsimler oluşmazdı. Dönme ekseni eğik kurulmalı ve dolanım sırasında uzaydaki yönü yaklaşık korunmalıdır.
- Eksen eğikliğini mevsimsel açı ve süre değişiminin kaynağı olarak ele al.
- Dolanma boyunca eksenin yönünü de koruyan model öner.
3. Genetik bilgi nerede? · 9 puan
Çekirdekli bir hücrenin kalıtsal yapıları için dört kart hazırlanıyor: nükleotid, gen, DNA, kromozom. Kartlar, yapı birimi, bilgi taşıyan bölüm ve paketlenme ilişkilerini gösterecek bir modele yerleştirilecek.
Dört kart arasındaki ilişkileri oklarla gösteriniz; gen ile DNA arasındaki ilişkiyi bir cümleyle açıklayınız. Kromozomun yalnız tek bir nükleotidden oluştuğu iddiasını düzeltiniz.
Örnek yanıtı gör
Nükleotidler DNA zincirinin yapı birimleridir. Gen, DNA üzerinde belirli kalıtsal bilgi taşıyan bir bölgedir; bir DNA molekülünde çok sayıda gen bulunabilir. Kromozom, DNA’nın proteinlerle düzenlenmiş paketli yapısıdır ve çok sayıda nükleotid içerir.
- Yapı birimi ile bilgi taşıyan bölüm ayrımını yap.
- DNA’nın kromozom içindeki paketlenmesini göster.
4. DNA merdivenini kur · 10 puan
Bir DNA modeli için P fosfatı, D deoksiriboz şekerini; A, T, G ve C organik bazları temsil ediyor. Bir zincirin üç bazının sırası A–G–T olarak verilmiştir.
Üç basamaklı çift zincirli bir DNA modeli çiziniz. Şeker-fosfat kısımlarını dış kenarlara, eşleşen bazları basamaklara yerleştiriniz. Karşı zincirin bazlarını yazınız ve modelde bir nükleotidi çevreleyiniz.
Örnek yanıtı gör
Karşı zincirin bazları T–C–A’dır. Dış kenarlarda şeker ve fosfat dönüşümlü bulunur; içte A–T ve G–C eşleşir. Bir nükleotid bir fosfat, bir şeker ve ona bağlı bir bazdan oluşur.
- A–T ve G–C eşleşmeleriyle karşı zinciri tamamla.
- P–D dış omurgasını ve D’ye bağlı bazı göster.
5. Modelde iki yanlış · 10 puan
Bir DNA modelinde dört basamak A–T, G–A, C–G ve T–T olarak kurulmuş; dış kenarlara da “riboz şekeri” yazılmıştır.
Yanlış baz eşleşmelerini, her basamağın ilk bazını değiştirmeden düzeltiniz. Şeker etiketini düzeltiniz. Bir DNA nükleotidini oluşturan üç bileşeni çizimle gösteriniz.
Örnek yanıtı gör
G–A yerine G–C; T–T yerine T–A olmalıdır. DNA’nın şekeri deoksiribozdur. Nükleotid fosfat + deoksiriboz + organik baz olarak gösterilir.
- Bazların yalnız uygun eşleriyle bağlandığını kontrol et.
- DNA’ya özgü şeker adını ve nükleotid bileşenlerini yaz.
6. Genotip ile görünüş · 10 puan
Bir bitkide kırmızı çiçek aleli R, beyaz r aleline tam baskındır. A bitkisi RR, B bitkisi Rr, C bitkisi rr genotipindedir.
A, B ve C’yi saf/melez oluşları ve çiçek renkleri bakımından tanımlayınız. Genotip ile fenotipin farkını A ve B üzerinden açıklayınız; “baskın alel daha sık bulunmak zorundadır” yargısını değerlendiriniz.
Örnek yanıtı gör
A saf baskın kırmızı, B melez kırmızı, C saf çekinik beyazdır. A ve B’nin alel birleşimleri yani genotipleri farklı; gözlenen renkleri yani fenotipleri aynıdır. Baskınlık, heterozigotta hangi özelliğin ortaya çıktığını anlatır; toplumdaki sıklığı zorunlu olarak belirlemez.
- Alel çiftlerinin aynı/farklı oluşuyla saf/melez ayrımını yap.
- Genotipteki farklılığın her zaman fenotipte görünmeyebileceğini belirle.
7. İki melez bezelye · 13 puan
Bezelyede uzun boy aleli T, kısa boy aleli t’ye tam baskındır. Boyu etkileyen başka etkenler bu modelde dikkate alınmıyor. Tt genotipli iki bitki çaprazlanıyor.
Anne ve baba gametlerini ve olası yavru genotiplerini bir çaprazlama tablosunda gösteriniz. Kısa boylu yavru olasılığını bulunuz. İlk üç yavru uzun çıktı diye dördüncünün kesin kısa olacağı söylenebilir mi?
Örnek yanıtı gör
Her ebeveyn T veya t gameti verir. Tablo TT, Tt, Tt, tt; genotip olasılıkları 1/4, 1/2, 1/4’tür. Kısa boy tt: 1/4=%25. Her döllenme bağımsız olduğundan dördüncü kesin kısa değildir; yine %25 kısa olasılığı vardır.
- T ve t gametlerini iki eksene yaz.
- Dört eş olasılıklı birleşimi say; tt’yi belirle.
8. Baskın fenotipin genotipi · 13 puan
Bir bitkide mor çiçek aleli M, beyaz çiçek aleli m’ye tam baskındır. Mor çiçekli genotipi bilinmeyen bitki, mm beyaz bitkiyle çaprazlanmıştır. Yavrular arasında beyaz bir bitki görülmüştür. Mutasyon yoktur.
Mor ebeveynin genotipini bu kanıttan belirleyiniz. Çaprazlama tablosunu kurup beyaz yavru olasılığını hesaplayınız. Yalnız mor fenotipe bakarak bu genotip önceden kesin belirlenebilir miydi?
Örnek yanıtı gör
Beyaz yavru mm olduğu için mor ebeveyn de m vermiş olmalıdır; mor olduğundan genotipi Mm’dir. Mm×mm → Mm, mm, Mm, mm; beyaz olasılığı %50’dir. Yalnız mor fenotip MM veya Mm olabilir, kesin belirlenemezdi.
- Beyaz yavrunun iki m alelinin kaynaklarını izle.
- Mor ebeveyndeki diğer alelin M olduğunu belirle ve çaprazla.
9. Saf hatların yavruları · 13 puan
Bezelyede sarı tohum aleli S, yeşil s aleline tam baskındır. Saf sarı SS ile saf yeşil ss çaprazlanıyor. Oluşan birinci kuşaktan iki birey daha sonra birbiriyle çaprazlanıyor.
Birinci kuşağın genotip ve fenotipini belirleyiniz. Birinci kuşak bireylerinin çaprazlanmasında yeşil tohumlu birey oluşma olasılığını tabloyla gösteriniz.
Örnek yanıtı gör
SS×ss sonucunda tüm birinci kuşak Ss ve sarıdır. Ss×Ss tablosu SS, Ss, Ss, ss olur. Yeşil ss olasılığı 1/4=%25’tir.
- Saf ebeveynlerden yalnız S ve yalnız s gametleri oluştuğunu yaz.
- Birinci kuşağı yeni çaprazlamanın ebeveynleri olarak kullan.
Senaryo 4 · Sorular ve örnek yanıtlar
1. İki yarım kürede haziran · 18 puan
21 Haziran günü K kenti Kuzey Yarım Küre’de, L kenti Güney Yarım Küre’de ve ikisi de kutup daireleri dışında yer alıyor. Kentler aynı enlemin zıt işaretli değerlerindedir.
K ve L’de gündüz-gece süreleri ile mevsimlerin nasıl farklı olacağını tahmin ediniz. Farkı eksen eğikliği ve Güneş ışınlarının geliş açısıyla açıklayınız. Bu bilgilerle o gün hangi kentte hava sıcaklığının kesin daha yüksek olduğunu söyleyebilir miyiz?
Örnek yanıtı gör
K’da gündüz geceden uzun, yaz başlangıcı; L’de gündüz geceden kısa, kış başlangıcıdır. Kuzey Yarım Küre Güneş’e dönük eğik olduğundan ışınlar daha dik gelir ve aydınlanma süresi uzar. Tek bir günün sıcaklığı yerel hava koşullarından da etkilenir, kesin sıralama yapılamaz.
- 21 Haziran’da hangi yarım kürenin Güneş’e dönük eğildiğini belirle.
- Mevsimsel eğilim ile tek günlük hava sıcaklığını ayır.
2. Eksen eğikliği değişseydi · 12 puan
Bir model Dünya’nın Güneş çevresinde dolandığını, fakat dönme ekseninin dolanma düzlemine dik olduğunu gösteriyor. Gerçek Dünya’nın ekseni ise bu dik doğrultuya göre eğiktir.
Model Dünya’da aynı enleme yıl içinde gelen ışınların geliş açısının ve gündüz süresinin mevsimsel değişimini tahmin ediniz. Gerçek Dünya’da belirgin mevsimlerin oluşması için modelde hangi özellik düzeltilmelidir?
Örnek yanıtı gör
Eksen dik olsaydı aynı enlemde Güneş ışınlarının öğle geliş açısı ve gündüz süresi yıl boyunca yaklaşık değişmezdi; eğikliğe bağlı belirgin mevsimler oluşmazdı. Dönme ekseni eğik kurulmalı ve dolanım sırasında uzaydaki yönü yaklaşık korunmalıdır.
- Eksen eğikliğini mevsimsel açı ve süre değişiminin kaynağı olarak ele al.
- Dolanma boyunca eksenin yönünü de koruyan model öner.
3. Genetik bilgi nerede? · 12 puan
Çekirdekli bir hücrenin kalıtsal yapıları için dört kart hazırlanıyor: nükleotid, gen, DNA, kromozom. Kartlar, yapı birimi, bilgi taşıyan bölüm ve paketlenme ilişkilerini gösterecek bir modele yerleştirilecek.
Dört kart arasındaki ilişkileri oklarla gösteriniz; gen ile DNA arasındaki ilişkiyi bir cümleyle açıklayınız. Kromozomun yalnız tek bir nükleotidden oluştuğu iddiasını düzeltiniz.
Örnek yanıtı gör
Nükleotidler DNA zincirinin yapı birimleridir. Gen, DNA üzerinde belirli kalıtsal bilgi taşıyan bir bölgedir; bir DNA molekülünde çok sayıda gen bulunabilir. Kromozom, DNA’nın proteinlerle düzenlenmiş paketli yapısıdır ve çok sayıda nükleotid içerir.
- Yapı birimi ile bilgi taşıyan bölüm ayrımını yap.
- DNA’nın kromozom içindeki paketlenmesini göster.
4. Kitap benzetmesinin sınırı · 12 puan
Bir öğrenci genetik yapıları anlatmak için “harfler nükleotidleri, belli anlamlı bölümler genleri, uzun metin DNA’yı, metnin paketlenmiş biçimi kromozomu temsil etsin” diyor.
Benzetmede nükleotid–DNA ve gen–DNA ilişkilerini açıklayınız. DNA’nın her bölümünün mutlaka aynı geni oluşturduğu söylenebilir mi? Kromozom modeline proteinlerin de eklenmesi neden gerekir?
Örnek yanıtı gör
Nükleotidler DNA’yı oluşturan birimler, genler DNA’nın belirli bilgi taşıyan bölümleridir. Farklı genler farklı dizilim ve bölgelerde bulunur; DNA’nın tamamı tek ve aynı gen değildir. Kromozomun paketlenmiş yapısında DNA ile birlikte proteinler de görev yapar.
- Benzetmeyi yapı birimi ve bölüm ilişkileriyle oku.
- Modelin biyolojik yapıda eksik bıraktığı proteini ekle.
5. Eski ve yeni zincirler · 15 puan
Bir DNA’nın iki zinciri maviyle işaretlenmiştir. Hücre eşlenme sırasında yeni nükleotidlerle zincirleri tamamlar; yeni eklenen kısımlar kırmızıyla gösterilecektir.
Eşlenmenin temel basamaklarını açıklayınız. Eşlenme sonunda oluşan iki DNA’nın her birinde eski ve yeni zincirlerin nasıl dağıldığını mavi/kırmızı etiketli bir şemayla gösteriniz.
Örnek yanıtı gör
Zincirler ayrılır; her eski zincir kalıp olarak kullanılır. Uygun yeni nükleotidler A–T, G–C eşleşmesine göre tamamlanır. Sonunda her DNA bir eski mavi ve bir yeni kırmızı zincir içerir.
- İki eski zinciri birbirinden ayır.
- Her kalıba uygun yeni zincir ekle; sonuçta iki çift zincir oluştur.
6. Kalıptan eşlenmeye · 16 puan
Bir DNA’nın karşılıklı zincirleri A–T–G–C ve T–A–C–G dizileridir. Hatasız bir eşlenme gerçekleşecektir.
Her eski zincirin karşısına yapılacak yeni zinciri yazınız. Oluşan DNA’ların birbirleriyle ve başlangıçtaki DNA ile kalıtsal bilgi bakımından ilişkisini açıklayınız.
Örnek yanıtı gör
A–T–G–C kalıbına yeni T–A–C–G; T–A–C–G kalıbına yeni A–T–G–C yapılır. Hatasız eşlenmede oluşan iki DNA başlangıçtakiyle aynı baz dizisi bilgisini taşır; her birinde bir eski ve bir yeni zincir vardır.
- Her eski dizinin tamamlayıcısını yaz.
- Çiftleri başlangıçtaki DNA çiftiyle karşılaştır.
7. Genotip ile görünüş · 15 puan
Bir bitkide kırmızı çiçek aleli R, beyaz r aleline tam baskındır. A bitkisi RR, B bitkisi Rr, C bitkisi rr genotipindedir.
A, B ve C’yi saf/melez oluşları ve çiçek renkleri bakımından tanımlayınız. Genotip ile fenotipin farkını A ve B üzerinden açıklayınız; “baskın alel daha sık bulunmak zorundadır” yargısını değerlendiriniz.
Örnek yanıtı gör
A saf baskın kırmızı, B melez kırmızı, C saf çekinik beyazdır. A ve B’nin alel birleşimleri yani genotipleri farklı; gözlenen renkleri yani fenotipleri aynıdır. Baskınlık, heterozigotta hangi özelliğin ortaya çıktığını anlatır; toplumdaki sıklığı zorunlu olarak belirlemez.
- Alel çiftlerinin aynı/farklı oluşuyla saf/melez ayrımını yap.
- Genotipteki farklılığın her zaman fenotipte görünmeyebileceğini belirle.
Senaryo 5 · Sorular ve örnek yanıtlar
1. İki yarım kürede haziran · 15 puan
21 Haziran günü K kenti Kuzey Yarım Küre’de, L kenti Güney Yarım Küre’de ve ikisi de kutup daireleri dışında yer alıyor. Kentler aynı enlemin zıt işaretli değerlerindedir.
K ve L’de gündüz-gece süreleri ile mevsimlerin nasıl farklı olacağını tahmin ediniz. Farkı eksen eğikliği ve Güneş ışınlarının geliş açısıyla açıklayınız. Bu bilgilerle o gün hangi kentte hava sıcaklığının kesin daha yüksek olduğunu söyleyebilir miyiz?
Örnek yanıtı gör
K’da gündüz geceden uzun, yaz başlangıcı; L’de gündüz geceden kısa, kış başlangıcıdır. Kuzey Yarım Küre Güneş’e dönük eğik olduğundan ışınlar daha dik gelir ve aydınlanma süresi uzar. Tek bir günün sıcaklığı yerel hava koşullarından da etkilenir, kesin sıralama yapılamaz.
- 21 Haziran’da hangi yarım kürenin Güneş’e dönük eğildiğini belirle.
- Mevsimsel eğilim ile tek günlük hava sıcaklığını ayır.
2. Eksen eğikliği değişseydi · 9 puan
Bir model Dünya’nın Güneş çevresinde dolandığını, fakat dönme ekseninin dolanma düzlemine dik olduğunu gösteriyor. Gerçek Dünya’nın ekseni ise bu dik doğrultuya göre eğiktir.
Model Dünya’da aynı enleme yıl içinde gelen ışınların geliş açısının ve gündüz süresinin mevsimsel değişimini tahmin ediniz. Gerçek Dünya’da belirgin mevsimlerin oluşması için modelde hangi özellik düzeltilmelidir?
Örnek yanıtı gör
Eksen dik olsaydı aynı enlemde Güneş ışınlarının öğle geliş açısı ve gündüz süresi yıl boyunca yaklaşık değişmezdi; eğikliğe bağlı belirgin mevsimler oluşmazdı. Dönme ekseni eğik kurulmalı ve dolanım sırasında uzaydaki yönü yaklaşık korunmalıdır.
- Eksen eğikliğini mevsimsel açı ve süre değişiminin kaynağı olarak ele al.
- Dolanma boyunca eksenin yönünü de koruyan model öner.
3. DNA merdivenini kur · 12 puan
Bir DNA modeli için P fosfatı, D deoksiriboz şekerini; A, T, G ve C organik bazları temsil ediyor. Bir zincirin üç bazının sırası A–G–T olarak verilmiştir.
Üç basamaklı çift zincirli bir DNA modeli çiziniz. Şeker-fosfat kısımlarını dış kenarlara, eşleşen bazları basamaklara yerleştiriniz. Karşı zincirin bazlarını yazınız ve modelde bir nükleotidi çevreleyiniz.
Örnek yanıtı gör
Karşı zincirin bazları T–C–A’dır. Dış kenarlarda şeker ve fosfat dönüşümlü bulunur; içte A–T ve G–C eşleşir. Bir nükleotid bir fosfat, bir şeker ve ona bağlı bir bazdan oluşur.
- A–T ve G–C eşleşmeleriyle karşı zinciri tamamla.
- P–D dış omurgasını ve D’ye bağlı bazı göster.
4. Eski ve yeni zincirler · 11 puan
Bir DNA’nın iki zinciri maviyle işaretlenmiştir. Hücre eşlenme sırasında yeni nükleotidlerle zincirleri tamamlar; yeni eklenen kısımlar kırmızıyla gösterilecektir.
Eşlenmenin temel basamaklarını açıklayınız. Eşlenme sonunda oluşan iki DNA’nın her birinde eski ve yeni zincirlerin nasıl dağıldığını mavi/kırmızı etiketli bir şemayla gösteriniz.
Örnek yanıtı gör
Zincirler ayrılır; her eski zincir kalıp olarak kullanılır. Uygun yeni nükleotidler A–T, G–C eşleşmesine göre tamamlanır. Sonunda her DNA bir eski mavi ve bir yeni kırmızı zincir içerir.
- İki eski zinciri birbirinden ayır.
- Her kalıba uygun yeni zincir ekle; sonuçta iki çift zincir oluştur.
5. Genotip ile görünüş · 11 puan
Bir bitkide kırmızı çiçek aleli R, beyaz r aleline tam baskındır. A bitkisi RR, B bitkisi Rr, C bitkisi rr genotipindedir.
A, B ve C’yi saf/melez oluşları ve çiçek renkleri bakımından tanımlayınız. Genotip ile fenotipin farkını A ve B üzerinden açıklayınız; “baskın alel daha sık bulunmak zorundadır” yargısını değerlendiriniz.
Örnek yanıtı gör
A saf baskın kırmızı, B melez kırmızı, C saf çekinik beyazdır. A ve B’nin alel birleşimleri yani genotipleri farklı; gözlenen renkleri yani fenotipleri aynıdır. Baskınlık, heterozigotta hangi özelliğin ortaya çıktığını anlatır; toplumdaki sıklığı zorunlu olarak belirlemez.
- Alel çiftlerinin aynı/farklı oluşuyla saf/melez ayrımını yap.
- Genotipteki farklılığın her zaman fenotipte görünmeyebileceğini belirle.
6. İki melez bezelye · 14 puan
Bezelyede uzun boy aleli T, kısa boy aleli t’ye tam baskındır. Boyu etkileyen başka etkenler bu modelde dikkate alınmıyor. Tt genotipli iki bitki çaprazlanıyor.
Anne ve baba gametlerini ve olası yavru genotiplerini bir çaprazlama tablosunda gösteriniz. Kısa boylu yavru olasılığını bulunuz. İlk üç yavru uzun çıktı diye dördüncünün kesin kısa olacağı söylenebilir mi?
Örnek yanıtı gör
Her ebeveyn T veya t gameti verir. Tablo TT, Tt, Tt, tt; genotip olasılıkları 1/4, 1/2, 1/4’tür. Kısa boy tt: 1/4=%25. Her döllenme bağımsız olduğundan dördüncü kesin kısa değildir; yine %25 kısa olasılığı vardır.
- T ve t gametlerini iki eksene yaz.
- Dört eş olasılıklı birleşimi say; tt’yi belirle.
7. Baskın fenotipin genotipi · 14 puan
Bir bitkide mor çiçek aleli M, beyaz çiçek aleli m’ye tam baskındır. Mor çiçekli genotipi bilinmeyen bitki, mm beyaz bitkiyle çaprazlanmıştır. Yavrular arasında beyaz bir bitki görülmüştür. Mutasyon yoktur.
Mor ebeveynin genotipini bu kanıttan belirleyiniz. Çaprazlama tablosunu kurup beyaz yavru olasılığını hesaplayınız. Yalnız mor fenotipe bakarak bu genotip önceden kesin belirlenebilir miydi?
Örnek yanıtı gör
Beyaz yavru mm olduğu için mor ebeveyn de m vermiş olmalıdır; mor olduğundan genotipi Mm’dir. Mm×mm → Mm, mm, Mm, mm; beyaz olasılığı %50’dir. Yalnız mor fenotip MM veya Mm olabilir, kesin belirlenemezdi.
- Beyaz yavrunun iki m alelinin kaynaklarını izle.
- Mor ebeveyndeki diğer alelin M olduğunu belirle ve çaprazla.
8. Saf hatların yavruları · 14 puan
Bezelyede sarı tohum aleli S, yeşil s aleline tam baskındır. Saf sarı SS ile saf yeşil ss çaprazlanıyor. Oluşan birinci kuşaktan iki birey daha sonra birbiriyle çaprazlanıyor.
Birinci kuşağın genotip ve fenotipini belirleyiniz. Birinci kuşak bireylerinin çaprazlanmasında yeşil tohumlu birey oluşma olasılığını tabloyla gösteriniz.
Örnek yanıtı gör
SS×ss sonucunda tüm birinci kuşak Ss ve sarıdır. Ss×Ss tablosu SS, Ss, Ss, ss olur. Yeşil ss olasılığı 1/4=%25’tir.
- Saf ebeveynlerden yalnız S ve yalnız s gametleri oluştuğunu yaz.
- Birinci kuşağı yeni çaprazlamanın ebeveynleri olarak kullan.
Kapsam ve kaynak
Özgün yazılı hazırlık sorularıdır. Resmî sınav soruları değildir. Bazı sorular farklı senaryolarda tekrar kullanılır; senaryolar birbirinden bağımsız denemeler olarak değerlendirilmemelidir.