8 soru · 100 puan
5 öğrenci sayfası
Öğrenci PDF’sini aç ↗Soruları ekrandan oku ↓2026–2027 · 1. DÖNEM 1. YAZILI
6. Sınıf Fen Bilimleri
Senaryona göre yazdır, çöz.
Okulunun seçtiği senaryoyu aç. Önce öğrenci kâğıdını çöz; sonra açıklamalı yanıtlar ve puanlama ölçütleriyle kontrol et.
6 senaryoA4 PDFSoruya özel rubrik
8 soru · 100 puan
5 öğrenci sayfası
Öğrenci PDF’sini aç ↗Soruları ekrandan oku ↓7 soru · 100 puan
4 öğrenci sayfası
Öğrenci PDF’sini aç ↗Soruları ekrandan oku ↓6 soru · 100 puan
3 öğrenci sayfası
Öğrenci PDF’sini aç ↗Soruları ekrandan oku ↓7 soru · 100 puan
4 öğrenci sayfası
Öğrenci PDF’sini aç ↗Soruları ekrandan oku ↓9 soru · 100 puan
5 öğrenci sayfası
Öğrenci PDF’sini aç ↗Soruları ekrandan oku ↓Ekrandan çalış
Metni büyütmek veya ekran okuyucuyla çalışmak için senaryonu aç.
Senaryo 1 · Sorular ve örnek yanıtlar
1. Gezegen kartlarını düzenle · 20 puan
Sergide Merkür, Venüs, Dünya, Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün kartları bulunuyor. Kartlar, temel yapıları ve Güneş’e göre konumları birlikte dikkate alınarak iki gruba ayrılacak.
Karasal gezegenleri ve dıştaki dev gezegenleri ayrı gruplara yazınız. Sınıflandırmanızın bir ölçütünü açıklayınız. “Güneş’e daha yakın gezegen her zaman daha sıcaktır.” yargısına Venüs–Merkür karşılaştırmasıyla bir sınır koyunuz.
Örnek yanıtı gör
Karasal: Merkür, Venüs, Dünya, Mars. Dıştaki devler: Jüpiter, Satürn, Uranüs, Neptün. İlk grup daha küçük ve kayasal yapılıdır; dış grup çok daha büyüktür ve katı bir yüzey bakımından karasal gezegenlere benzemez. Venüs’ün kalın atmosferi güçlü sera etkisi yapar; Güneş’e yakınlık tek başına sıcaklığı belirlemez.
- Gezegenleri yapısal özellikleriyle iki gruba ayır.
- Sıcaklıkta atmosfer etkisini de hesaba kat.
2. Veriden gezegen grubu · 14 puan
Dört gezegenin bazı özellikleri öğretim amacıyla özetlenmiştir; tablo tüm özellikleri kapsamaz.
| Gezegen | Temel özellik | Uydu |
|---|---|---|
| Dünya | Küçük; kayalık yüzey | Var |
| Mars | Küçük; kayalık yüzey | Var |
| Jüpiter | Çok büyük; yoğun hidrojen-helyum zarfı | Var |
| Neptün | Çok büyük; kalın gaz zarfı | Var |
Tablodaki gezegenleri karasal ve dış dev olarak sınıflandırınız. Yalnız “uydusu var/yok” ölçütünün aynı sınıflandırmayı verip vermediğini iki örnekle açıklayınız.
Örnek yanıtı gör
Dünya ve Mars karasal, Jüpiter ve Neptün dış devdir. Uydu varlığı bu iki grubu ayıramaz; Dünya karasal olduğu hâlde uyduludur, Jüpiter de dev ve uyduludur.
- Yapı bilgisini temel sınıflandırma ölçütü olarak kullan.
- Uydu varlığının iki grupta da bulunabildiğini karşılaştır.
3. Tutulmada gölge kime düşer? · 9 puan
K kaydında Ay, Güneş ile Dünya arasındayken Ay’ın gölgesinin Dünya üzerindeki dar bir bölgeye düştüğü görülüyor. L kaydında Dünya aradayken Ay Dünya’nın gölge bölgesinden geçiyor.
K ve L’deki tutulmaların adlarını yazınız. Her olay için Güneş, Dünya ve Ay’ı doğru sırada çiziniz. Güneş tutulmasının Dünya’nın her yerinden aynı anda görülmemesini verilen kayıtla açıklayınız.
Örnek yanıtı gör
K Güneş tutulmasıdır: Güneş–Ay–Dünya. L Ay tutulmasıdır: Güneş–Dünya–Ay. Ay’ın gölgesi Dünya’nın yalnız bir bölümüne düştüğü için Güneş tutulması her yerden aynı anda görülmez.
- Gölgeyi oluşturan cismi ve gölgenin düştüğü cismi belirle.
- Aradaki cismin konumuna göre tutulmayı adlandır.
4. İki grubun çekişi · 9 puan
Sürtünmesi ihmal edilen bir arabayı aynı yatay doğrultuda A grubu doğuya 12 N, B grubu batıya 7 N ile çekiyor.
Kuvvetleri yönleri ve büyüklükleriyle gösteriniz; bileşkeyi bulunuz. Arabaya uygulanacak tek bir dengeleyici kuvvetin yönü ve büyüklüğü ne olmalıdır? Nedenini açıklayınız.
Örnek yanıtı gör
Zıt kuvvetlerin farkı 12−7=5 N doğuyadır. Dengeleyici kuvvet 5 N batıya uygulanır; bileşkeye eşit büyüklükte ve zıt yönde olduğunda toplam sıfır olur.
- Aynı doğrultudaki zıt yönlü kuvvetlerin farkını al.
- Bileşkeyi sıfırlayacak zıt kuvveti belirle.
5. Tek kuvvetle aynı etki · 9 puan
Bir kızak yatay doğrultuda doğuya 6 N ve 4 N, batıya 3 N büyüklüğünde üç kuvvetin etkisindedir. Başka yatay kuvvet yoktur.
Bu üç kuvvetin yerine geçebilecek tek kuvveti belirleyiniz. Batıya doğru kuvvet 3 N yerine 10 N olursa bileşke nasıl değişir? İki durum için hesabınızı ve gerekçenizi yazınız.
Örnek yanıtı gör
İlk durumda doğu yönündeki toplam 10 N, batı 3 N; bileşke 7 N doğudur. Batı 10 N olursa bileşke sıfırdır; kuvvetler dengelenir.
- Aynı yönlü iki kuvveti topla.
- Karşı yöndeki kuvveti çıkar ve büyük tarafın yönünü koru.
6. Kuvvet deneyi tasarla · 15 puan
Aynı oyuncak araba düz ve yatay bir pistte başlangıçta duruyor. İki zıt yandan bağlı dinamometrelerle yatay çekilebilir. Pistteki sürtünmenin bu karşılaştırmada ihmal edilebileceği kabul ediliyor.
Dengelenmiş ve dengelenmemiş kuvvetlerin etkisini karşılaştırmak için iki deneme tasarlayınız; her denemedeki kuvvet büyüklüklerini yazınız. Her denemede beklediğiniz hareket durumunu ve varsa hareketin yönünü belirtiniz. Sabit tutacağınız iki koşulu ve hareketle ilgili kaydedeceğiniz bir gözlemi yazınız.
Örnek yanıtı gör
Örneğin ilk denemede iki yandan 4 N uygulanır, araba durur. İkincide bir yandan 6 N, öbür yandan 4 N uygulanır, araba büyük kuvvet yönünde hareket etmeye başlar. Aynı araba, pist ve başlangıç durumu korunur; eşit zaman aralıklarındaki konum veya hareketin başlayıp başlamadığı kaydedilir.
- Eşit-zıt ve eşit olmayan-zıt kuvvetleri iki denemede kur.
- Kuvvet dışındaki araba/pist/başlangıç koşullarını aynı tut.
7. Aynı yol, farklı yön · 12 puan
Ece ve Can doğrusal bir pistte aynı süre boyunca eşit süratle hareket ediyor. Ece doğuya, Can batıya gidiyor. Her biri kendi hareketi boyunca yönünü değiştirmiyor.
İkisinin süratleri ve hızları aynı mıdır? Sürat ile hızın bir benzerliğini ve yön bakımından farkını, bu örneği kullanarak açıklayınız. Sayısal hesap yapmayınız.
Örnek yanıtı gör
Süratleri aynıdır. Hızlarının büyüklükleri eşit olsa da yönleri zıt olduğundan hızları aynı değildir. Her ikisi hareketin zamana göre değişimiyle ilgilidir ve m/s gibi birimlerle ifade edilir; hız yön içerir, sürat içermez.
- Eşit sürat bilgisini koru.
- Hız karşılaştırmasına hareket yönünü de ekle.
8. Yeni canlılar nasıl oluştu? · 12 puan
K olayında bir çilek bitkisinin sürünücü gövdesinden yeni bitki gelişiyor. L olayında iki eşey hücresinin birleşmesiyle oluşan hücre gelişerek yeni bir canlıyı oluşturuyor.
K ve L’yi üreme türüne göre sınıflandırınız. Eşey hücrelerinin birleşmesi ve kalıtsal çeşitlilik bakımından karşılaştırınız. İki olayın ortak sonucunu belirtiniz.
Örnek yanıtı gör
K eşeysiz, L eşeyli üremedir. K’da eşey hücresi birleşmesi yoktur; yeni bireyler mutasyon gibi değişimler dışında ana canlıya kalıtsal olarak çok benzerdir. L’de eşey hücreleri birleşir ve kalıtsal çeşitlilik oluşmasına katkı sağlar. İkisinde de yeni bireyler oluşur.
- Eşey hücresi birleşmesini ayırt edici ölçüt olarak kullan.
- Kalıtsal benzerlik/çeşitlilik ile yeni birey oluşumunu karşılaştır.
Senaryo 2 · Sorular ve örnek yanıtlar
1. Gezegen kartlarını düzenle · 20 puan
Sergide Merkür, Venüs, Dünya, Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün kartları bulunuyor. Kartlar, temel yapıları ve Güneş’e göre konumları birlikte dikkate alınarak iki gruba ayrılacak.
Karasal gezegenleri ve dıştaki dev gezegenleri ayrı gruplara yazınız. Sınıflandırmanızın bir ölçütünü açıklayınız. “Güneş’e daha yakın gezegen her zaman daha sıcaktır.” yargısına Venüs–Merkür karşılaştırmasıyla bir sınır koyunuz.
Örnek yanıtı gör
Karasal: Merkür, Venüs, Dünya, Mars. Dıştaki devler: Jüpiter, Satürn, Uranüs, Neptün. İlk grup daha küçük ve kayasal yapılıdır; dış grup çok daha büyüktür ve katı bir yüzey bakımından karasal gezegenlere benzemez. Venüs’ün kalın atmosferi güçlü sera etkisi yapar; Güneş’e yakınlık tek başına sıcaklığı belirlemez.
- Gezegenleri yapısal özellikleriyle iki gruba ayır.
- Sıcaklıkta atmosfer etkisini de hesaba kat.
2. Veriden gezegen grubu · 14 puan
Dört gezegenin bazı özellikleri öğretim amacıyla özetlenmiştir; tablo tüm özellikleri kapsamaz.
| Gezegen | Temel özellik | Uydu |
|---|---|---|
| Dünya | Küçük; kayalık yüzey | Var |
| Mars | Küçük; kayalık yüzey | Var |
| Jüpiter | Çok büyük; yoğun hidrojen-helyum zarfı | Var |
| Neptün | Çok büyük; kalın gaz zarfı | Var |
Tablodaki gezegenleri karasal ve dış dev olarak sınıflandırınız. Yalnız “uydusu var/yok” ölçütünün aynı sınıflandırmayı verip vermediğini iki örnekle açıklayınız.
Örnek yanıtı gör
Dünya ve Mars karasal, Jüpiter ve Neptün dış devdir. Uydu varlığı bu iki grubu ayıramaz; Dünya karasal olduğu hâlde uyduludur, Jüpiter de dev ve uyduludur.
- Yapı bilgisini temel sınıflandırma ölçütü olarak kullan.
- Uydu varlığının iki grupta da bulunabildiğini karşılaştır.
3. Tutulmada gölge kime düşer? · 12 puan
K kaydında Ay, Güneş ile Dünya arasındayken Ay’ın gölgesinin Dünya üzerindeki dar bir bölgeye düştüğü görülüyor. L kaydında Dünya aradayken Ay Dünya’nın gölge bölgesinden geçiyor.
K ve L’deki tutulmaların adlarını yazınız. Her olay için Güneş, Dünya ve Ay’ı doğru sırada çiziniz. Güneş tutulmasının Dünya’nın her yerinden aynı anda görülmemesini verilen kayıtla açıklayınız.
Örnek yanıtı gör
K Güneş tutulmasıdır: Güneş–Ay–Dünya. L Ay tutulmasıdır: Güneş–Dünya–Ay. Ay’ın gölgesi Dünya’nın yalnız bir bölümüne düştüğü için Güneş tutulması her yerden aynı anda görülmez.
- Gölgeyi oluşturan cismi ve gölgenin düştüğü cismi belirle.
- Aradaki cismin konumuna göre tutulmayı adlandır.
4. Neden her ay tutulma olmaz? · 9 puan
Ay her dolanımında yeni ay ve dolunay konumlarından geçer. Ancak Ay’ın dolanma düzlemi, Dünya’nın Güneş çevresindeki dolanma düzlemiyle tam çakışmaz. Bir modelde küçük top, her yeni ay konumunda Dünya topunun biraz üstünden geçiyor.
Bu modelde her yeni ayda Güneş tutulması olup olmayacağını tahmin edip gerekçelendiriniz. Tutulma oluşması için hangi ek hizalanma koşulu gerekir? Dolunay evresi ile Ay tutulmasının aynı olay olup olmadığını açıklayınız.
Örnek yanıtı gör
Her yeni ayda tutulma olmaz; Ay’ın gölgesi Dünya’yı ıskalayabilir. Güneş–Ay–Dünya doğrultusunun, gölgenin Dünya’ya ulaşacağı kadar hizalanması gerekir. Dolunayda aydınlık yüz görünür; Ay tutulmasında Dünya’nın gölgesi Ay’a düşer. Her dolunay tutulma değildir.
- Yeni ay konumu ile gölgenin Dünya’ya düşmesini ayrı koşullar olarak ele al.
- Dolunayın ışık görünümünü tutulmadaki gölgeyle karşılaştır.
5. İki grubun çekişi · 9 puan
Sürtünmesi ihmal edilen bir arabayı aynı yatay doğrultuda A grubu doğuya 12 N, B grubu batıya 7 N ile çekiyor.
Kuvvetleri yönleri ve büyüklükleriyle gösteriniz; bileşkeyi bulunuz. Arabaya uygulanacak tek bir dengeleyici kuvvetin yönü ve büyüklüğü ne olmalıdır? Nedenini açıklayınız.
Örnek yanıtı gör
Zıt kuvvetlerin farkı 12−7=5 N doğuyadır. Dengeleyici kuvvet 5 N batıya uygulanır; bileşkeye eşit büyüklükte ve zıt yönde olduğunda toplam sıfır olur.
- Aynı doğrultudaki zıt yönlü kuvvetlerin farkını al.
- Bileşkeyi sıfırlayacak zıt kuvveti belirle.
6. Aynı yol, farklı yön · 12 puan
Ece ve Can doğrusal bir pistte aynı süre boyunca eşit süratle hareket ediyor. Ece doğuya, Can batıya gidiyor. Her biri kendi hareketi boyunca yönünü değiştirmiyor.
İkisinin süratleri ve hızları aynı mıdır? Sürat ile hızın bir benzerliğini ve yön bakımından farkını, bu örneği kullanarak açıklayınız. Sayısal hesap yapmayınız.
Örnek yanıtı gör
Süratleri aynıdır. Hızlarının büyüklükleri eşit olsa da yönleri zıt olduğundan hızları aynı değildir. Her ikisi hareketin zamana göre değişimiyle ilgilidir ve m/s gibi birimlerle ifade edilir; hız yön içerir, sürat içermez.
- Eşit sürat bilgisini koru.
- Hız karşılaştırmasına hareket yönünü de ekle.
7. Başlangıca dönen yürüyüş · 12 puan
Bir öğrenci okul bahçesindeki ağaca yürüyüp aynı yolu kullanarak başladığı kapıya geri dönüyor. Yürüyüş boyunca zaman geçiyor ve öğrenci yol alıyor.
Tüm yürüyüş için alınan yol ile yer değiştirmeyi karşılaştırınız. Ortalama süratin sıfırdan büyük olmasına karşın ortalama hızın sıfır olabilmesini bu olay üzerinden açıklayınız. Sayısal işlem yapmayınız.
Örnek yanıtı gör
Alınan yol gidiş ve dönüş yollarının toplamıdır, sıfır değildir. Başlangıç ve bitiş aynı olduğu için yer değiştirme sıfırdır. Ortalama sürat toplam yolla, ortalama hız yer değiştirmeyle ilişkili olduğundan biri sıfırdan büyükken diğeri sıfır olabilir.
- Yürünmüş toplam yol ile başlangıç-bitiş farkını ayır.
- Her ortalama hareket niceliğini ilgili yol veya yer değiştirmeyle ilişkilendir.
8. Yeni canlılar nasıl oluştu? · 12 puan
K olayında bir çilek bitkisinin sürünücü gövdesinden yeni bitki gelişiyor. L olayında iki eşey hücresinin birleşmesiyle oluşan hücre gelişerek yeni bir canlıyı oluşturuyor.
K ve L’yi üreme türüne göre sınıflandırınız. Eşey hücrelerinin birleşmesi ve kalıtsal çeşitlilik bakımından karşılaştırınız. İki olayın ortak sonucunu belirtiniz.
Örnek yanıtı gör
K eşeysiz, L eşeyli üremedir. K’da eşey hücresi birleşmesi yoktur; yeni bireyler mutasyon gibi değişimler dışında ana canlıya kalıtsal olarak çok benzerdir. L’de eşey hücreleri birleşir ve kalıtsal çeşitlilik oluşmasına katkı sağlar. İkisinde de yeni bireyler oluşur.
- Eşey hücresi birleşmesini ayırt edici ölçüt olarak kullan.
- Kalıtsal benzerlik/çeşitlilik ile yeni birey oluşumunu karşılaştır.
Senaryo 3 · Sorular ve örnek yanıtlar
1. Gezegen kartlarını düzenle · 22 puan
Sergide Merkür, Venüs, Dünya, Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün kartları bulunuyor. Kartlar, temel yapıları ve Güneş’e göre konumları birlikte dikkate alınarak iki gruba ayrılacak.
Karasal gezegenleri ve dıştaki dev gezegenleri ayrı gruplara yazınız. Sınıflandırmanızın bir ölçütünü açıklayınız. “Güneş’e daha yakın gezegen her zaman daha sıcaktır.” yargısına Venüs–Merkür karşılaştırmasıyla bir sınır koyunuz.
Örnek yanıtı gör
Karasal: Merkür, Venüs, Dünya, Mars. Dıştaki devler: Jüpiter, Satürn, Uranüs, Neptün. İlk grup daha küçük ve kayasal yapılıdır; dış grup çok daha büyüktür ve katı bir yüzey bakımından karasal gezegenlere benzemez. Venüs’ün kalın atmosferi güçlü sera etkisi yapar; Güneş’e yakınlık tek başına sıcaklığı belirlemez.
- Gezegenleri yapısal özellikleriyle iki gruba ayır.
- Sıcaklıkta atmosfer etkisini de hesaba kat.
2. Veriden gezegen grubu · 14 puan
Dört gezegenin bazı özellikleri öğretim amacıyla özetlenmiştir; tablo tüm özellikleri kapsamaz.
| Gezegen | Temel özellik | Uydu |
|---|---|---|
| Dünya | Küçük; kayalık yüzey | Var |
| Mars | Küçük; kayalık yüzey | Var |
| Jüpiter | Çok büyük; yoğun hidrojen-helyum zarfı | Var |
| Neptün | Çok büyük; kalın gaz zarfı | Var |
Tablodaki gezegenleri karasal ve dış dev olarak sınıflandırınız. Yalnız “uydusu var/yok” ölçütünün aynı sınıflandırmayı verip vermediğini iki örnekle açıklayınız.
Örnek yanıtı gör
Dünya ve Mars karasal, Jüpiter ve Neptün dış devdir. Uydu varlığı bu iki grubu ayıramaz; Dünya karasal olduğu hâlde uyduludur, Jüpiter de dev ve uyduludur.
- Yapı bilgisini temel sınıflandırma ölçütü olarak kullan.
- Uydu varlığının iki grupta da bulunabildiğini karşılaştır.
3. Tutulmada gölge kime düşer? · 12 puan
K kaydında Ay, Güneş ile Dünya arasındayken Ay’ın gölgesinin Dünya üzerindeki dar bir bölgeye düştüğü görülüyor. L kaydında Dünya aradayken Ay Dünya’nın gölge bölgesinden geçiyor.
K ve L’deki tutulmaların adlarını yazınız. Her olay için Güneş, Dünya ve Ay’ı doğru sırada çiziniz. Güneş tutulmasının Dünya’nın her yerinden aynı anda görülmemesini verilen kayıtla açıklayınız.
Örnek yanıtı gör
K Güneş tutulmasıdır: Güneş–Ay–Dünya. L Ay tutulmasıdır: Güneş–Dünya–Ay. Ay’ın gölgesi Dünya’nın yalnız bir bölümüne düştüğü için Güneş tutulması her yerden aynı anda görülmez.
- Gölgeyi oluşturan cismi ve gölgenin düştüğü cismi belirle.
- Aradaki cismin konumuna göre tutulmayı adlandır.
4. İki grubun çekişi · 12 puan
Sürtünmesi ihmal edilen bir arabayı aynı yatay doğrultuda A grubu doğuya 12 N, B grubu batıya 7 N ile çekiyor.
Kuvvetleri yönleri ve büyüklükleriyle gösteriniz; bileşkeyi bulunuz. Arabaya uygulanacak tek bir dengeleyici kuvvetin yönü ve büyüklüğü ne olmalıdır? Nedenini açıklayınız.
Örnek yanıtı gör
Zıt kuvvetlerin farkı 12−7=5 N doğuyadır. Dengeleyici kuvvet 5 N batıya uygulanır; bileşkeye eşit büyüklükte ve zıt yönde olduğunda toplam sıfır olur.
- Aynı doğrultudaki zıt yönlü kuvvetlerin farkını al.
- Bileşkeyi sıfırlayacak zıt kuvveti belirle.
5. Tek kuvvetle aynı etki · 12 puan
Bir kızak yatay doğrultuda doğuya 6 N ve 4 N, batıya 3 N büyüklüğünde üç kuvvetin etkisindedir. Başka yatay kuvvet yoktur.
Bu üç kuvvetin yerine geçebilecek tek kuvveti belirleyiniz. Batıya doğru kuvvet 3 N yerine 10 N olursa bileşke nasıl değişir? İki durum için hesabınızı ve gerekçenizi yazınız.
Örnek yanıtı gör
İlk durumda doğu yönündeki toplam 10 N, batı 3 N; bileşke 7 N doğudur. Batı 10 N olursa bileşke sıfırdır; kuvvetler dengelenir.
- Aynı yönlü iki kuvveti topla.
- Karşı yöndeki kuvveti çıkar ve büyük tarafın yönünü koru.
6. Aynı yol, farklı yön · 14 puan
Ece ve Can doğrusal bir pistte aynı süre boyunca eşit süratle hareket ediyor. Ece doğuya, Can batıya gidiyor. Her biri kendi hareketi boyunca yönünü değiştirmiyor.
İkisinin süratleri ve hızları aynı mıdır? Sürat ile hızın bir benzerliğini ve yön bakımından farkını, bu örneği kullanarak açıklayınız. Sayısal hesap yapmayınız.
Örnek yanıtı gör
Süratleri aynıdır. Hızlarının büyüklükleri eşit olsa da yönleri zıt olduğundan hızları aynı değildir. Her ikisi hareketin zamana göre değişimiyle ilgilidir ve m/s gibi birimlerle ifade edilir; hız yön içerir, sürat içermez.
- Eşit sürat bilgisini koru.
- Hız karşılaştırmasına hareket yönünü de ekle.
7. Başlangıca dönen yürüyüş · 14 puan
Bir öğrenci okul bahçesindeki ağaca yürüyüp aynı yolu kullanarak başladığı kapıya geri dönüyor. Yürüyüş boyunca zaman geçiyor ve öğrenci yol alıyor.
Tüm yürüyüş için alınan yol ile yer değiştirmeyi karşılaştırınız. Ortalama süratin sıfırdan büyük olmasına karşın ortalama hızın sıfır olabilmesini bu olay üzerinden açıklayınız. Sayısal işlem yapmayınız.
Örnek yanıtı gör
Alınan yol gidiş ve dönüş yollarının toplamıdır, sıfır değildir. Başlangıç ve bitiş aynı olduğu için yer değiştirme sıfırdır. Ortalama sürat toplam yolla, ortalama hız yer değiştirmeyle ilişkili olduğundan biri sıfırdan büyükken diğeri sıfır olabilir.
- Yürünmüş toplam yol ile başlangıç-bitiş farkını ayır.
- Her ortalama hareket niceliğini ilgili yol veya yer değiştirmeyle ilişkilendir.
Senaryo 4 · Sorular ve örnek yanıtlar
1. Gezegen kartlarını düzenle · 24 puan
Sergide Merkür, Venüs, Dünya, Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün kartları bulunuyor. Kartlar, temel yapıları ve Güneş’e göre konumları birlikte dikkate alınarak iki gruba ayrılacak.
Karasal gezegenleri ve dıştaki dev gezegenleri ayrı gruplara yazınız. Sınıflandırmanızın bir ölçütünü açıklayınız. “Güneş’e daha yakın gezegen her zaman daha sıcaktır.” yargısına Venüs–Merkür karşılaştırmasıyla bir sınır koyunuz.
Örnek yanıtı gör
Karasal: Merkür, Venüs, Dünya, Mars. Dıştaki devler: Jüpiter, Satürn, Uranüs, Neptün. İlk grup daha küçük ve kayasal yapılıdır; dış grup çok daha büyüktür ve katı bir yüzey bakımından karasal gezegenlere benzemez. Venüs’ün kalın atmosferi güçlü sera etkisi yapar; Güneş’e yakınlık tek başına sıcaklığı belirlemez.
- Gezegenleri yapısal özellikleriyle iki gruba ayır.
- Sıcaklıkta atmosfer etkisini de hesaba kat.
2. Tutulmada gölge kime düşer? · 12 puan
K kaydında Ay, Güneş ile Dünya arasındayken Ay’ın gölgesinin Dünya üzerindeki dar bir bölgeye düştüğü görülüyor. L kaydında Dünya aradayken Ay Dünya’nın gölge bölgesinden geçiyor.
K ve L’deki tutulmaların adlarını yazınız. Her olay için Güneş, Dünya ve Ay’ı doğru sırada çiziniz. Güneş tutulmasının Dünya’nın her yerinden aynı anda görülmemesini verilen kayıtla açıklayınız.
Örnek yanıtı gör
K Güneş tutulmasıdır: Güneş–Ay–Dünya. L Ay tutulmasıdır: Güneş–Dünya–Ay. Ay’ın gölgesi Dünya’nın yalnız bir bölümüne düştüğü için Güneş tutulması her yerden aynı anda görülmez.
- Gölgeyi oluşturan cismi ve gölgenin düştüğü cismi belirle.
- Aradaki cismin konumuna göre tutulmayı adlandır.
3. İki grubun çekişi · 12 puan
Sürtünmesi ihmal edilen bir arabayı aynı yatay doğrultuda A grubu doğuya 12 N, B grubu batıya 7 N ile çekiyor.
Kuvvetleri yönleri ve büyüklükleriyle gösteriniz; bileşkeyi bulunuz. Arabaya uygulanacak tek bir dengeleyici kuvvetin yönü ve büyüklüğü ne olmalıdır? Nedenini açıklayınız.
Örnek yanıtı gör
Zıt kuvvetlerin farkı 12−7=5 N doğuyadır. Dengeleyici kuvvet 5 N batıya uygulanır; bileşkeye eşit büyüklükte ve zıt yönde olduğunda toplam sıfır olur.
- Aynı doğrultudaki zıt yönlü kuvvetlerin farkını al.
- Bileşkeyi sıfırlayacak zıt kuvveti belirle.
4. Kuvvet deneyi tasarla · 20 puan
Aynı oyuncak araba düz ve yatay bir pistte başlangıçta duruyor. İki zıt yandan bağlı dinamometrelerle yatay çekilebilir. Pistteki sürtünmenin bu karşılaştırmada ihmal edilebileceği kabul ediliyor.
Dengelenmiş ve dengelenmemiş kuvvetlerin etkisini karşılaştırmak için iki deneme tasarlayınız; her denemedeki kuvvet büyüklüklerini yazınız. Her denemede beklediğiniz hareket durumunu ve varsa hareketin yönünü belirtiniz. Sabit tutacağınız iki koşulu ve hareketle ilgili kaydedeceğiniz bir gözlemi yazınız.
Örnek yanıtı gör
Örneğin ilk denemede iki yandan 4 N uygulanır, araba durur. İkincide bir yandan 6 N, öbür yandan 4 N uygulanır, araba büyük kuvvet yönünde hareket etmeye başlar. Aynı araba, pist ve başlangıç durumu korunur; eşit zaman aralıklarındaki konum veya hareketin başlayıp başlamadığı kaydedilir.
- Eşit-zıt ve eşit olmayan-zıt kuvvetleri iki denemede kur.
- Kuvvet dışındaki araba/pist/başlangıç koşullarını aynı tut.
5. Aynı yol, farklı yön · 16 puan
Ece ve Can doğrusal bir pistte aynı süre boyunca eşit süratle hareket ediyor. Ece doğuya, Can batıya gidiyor. Her biri kendi hareketi boyunca yönünü değiştirmiyor.
İkisinin süratleri ve hızları aynı mıdır? Sürat ile hızın bir benzerliğini ve yön bakımından farkını, bu örneği kullanarak açıklayınız. Sayısal hesap yapmayınız.
Örnek yanıtı gör
Süratleri aynıdır. Hızlarının büyüklükleri eşit olsa da yönleri zıt olduğundan hızları aynı değildir. Her ikisi hareketin zamana göre değişimiyle ilgilidir ve m/s gibi birimlerle ifade edilir; hız yön içerir, sürat içermez.
- Eşit sürat bilgisini koru.
- Hız karşılaştırmasına hareket yönünü de ekle.
6. Başlangıca dönen yürüyüş · 16 puan
Bir öğrenci okul bahçesindeki ağaca yürüyüp aynı yolu kullanarak başladığı kapıya geri dönüyor. Yürüyüş boyunca zaman geçiyor ve öğrenci yol alıyor.
Tüm yürüyüş için alınan yol ile yer değiştirmeyi karşılaştırınız. Ortalama süratin sıfırdan büyük olmasına karşın ortalama hızın sıfır olabilmesini bu olay üzerinden açıklayınız. Sayısal işlem yapmayınız.
Örnek yanıtı gör
Alınan yol gidiş ve dönüş yollarının toplamıdır, sıfır değildir. Başlangıç ve bitiş aynı olduğu için yer değiştirme sıfırdır. Ortalama sürat toplam yolla, ortalama hız yer değiştirmeyle ilişkili olduğundan biri sıfırdan büyükken diğeri sıfır olabilir.
- Yürünmüş toplam yol ile başlangıç-bitiş farkını ayır.
- Her ortalama hareket niceliğini ilgili yol veya yer değiştirmeyle ilişkilendir.
Senaryo 5 · Sorular ve örnek yanıtlar
1. Gezegen kartlarını düzenle · 22 puan
Sergide Merkür, Venüs, Dünya, Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün kartları bulunuyor. Kartlar, temel yapıları ve Güneş’e göre konumları birlikte dikkate alınarak iki gruba ayrılacak.
Karasal gezegenleri ve dıştaki dev gezegenleri ayrı gruplara yazınız. Sınıflandırmanızın bir ölçütünü açıklayınız. “Güneş’e daha yakın gezegen her zaman daha sıcaktır.” yargısına Venüs–Merkür karşılaştırmasıyla bir sınır koyunuz.
Örnek yanıtı gör
Karasal: Merkür, Venüs, Dünya, Mars. Dıştaki devler: Jüpiter, Satürn, Uranüs, Neptün. İlk grup daha küçük ve kayasal yapılıdır; dış grup çok daha büyüktür ve katı bir yüzey bakımından karasal gezegenlere benzemez. Venüs’ün kalın atmosferi güçlü sera etkisi yapar; Güneş’e yakınlık tek başına sıcaklığı belirlemez.
- Gezegenleri yapısal özellikleriyle iki gruba ayır.
- Sıcaklıkta atmosfer etkisini de hesaba kat.
2. Tutulmada gölge kime düşer? · 12 puan
K kaydında Ay, Güneş ile Dünya arasındayken Ay’ın gölgesinin Dünya üzerindeki dar bir bölgeye düştüğü görülüyor. L kaydında Dünya aradayken Ay Dünya’nın gölge bölgesinden geçiyor.
K ve L’deki tutulmaların adlarını yazınız. Her olay için Güneş, Dünya ve Ay’ı doğru sırada çiziniz. Güneş tutulmasının Dünya’nın her yerinden aynı anda görülmemesini verilen kayıtla açıklayınız.
Örnek yanıtı gör
K Güneş tutulmasıdır: Güneş–Ay–Dünya. L Ay tutulmasıdır: Güneş–Dünya–Ay. Ay’ın gölgesi Dünya’nın yalnız bir bölümüne düştüğü için Güneş tutulması her yerden aynı anda görülmez.
- Gölgeyi oluşturan cismi ve gölgenin düştüğü cismi belirle.
- Aradaki cismin konumuna göre tutulmayı adlandır.
3. Neden her ay tutulma olmaz? · 12 puan
Ay her dolanımında yeni ay ve dolunay konumlarından geçer. Ancak Ay’ın dolanma düzlemi, Dünya’nın Güneş çevresindeki dolanma düzlemiyle tam çakışmaz. Bir modelde küçük top, her yeni ay konumunda Dünya topunun biraz üstünden geçiyor.
Bu modelde her yeni ayda Güneş tutulması olup olmayacağını tahmin edip gerekçelendiriniz. Tutulma oluşması için hangi ek hizalanma koşulu gerekir? Dolunay evresi ile Ay tutulmasının aynı olay olup olmadığını açıklayınız.
Örnek yanıtı gör
Her yeni ayda tutulma olmaz; Ay’ın gölgesi Dünya’yı ıskalayabilir. Güneş–Ay–Dünya doğrultusunun, gölgenin Dünya’ya ulaşacağı kadar hizalanması gerekir. Dolunayda aydınlık yüz görünür; Ay tutulmasında Dünya’nın gölgesi Ay’a düşer. Her dolunay tutulma değildir.
- Yeni ay konumu ile gölgenin Dünya’ya düşmesini ayrı koşullar olarak ele al.
- Dolunayın ışık görünümünü tutulmadaki gölgeyle karşılaştır.
4. İki grubun çekişi · 12 puan
Sürtünmesi ihmal edilen bir arabayı aynı yatay doğrultuda A grubu doğuya 12 N, B grubu batıya 7 N ile çekiyor.
Kuvvetleri yönleri ve büyüklükleriyle gösteriniz; bileşkeyi bulunuz. Arabaya uygulanacak tek bir dengeleyici kuvvetin yönü ve büyüklüğü ne olmalıdır? Nedenini açıklayınız.
Örnek yanıtı gör
Zıt kuvvetlerin farkı 12−7=5 N doğuyadır. Dengeleyici kuvvet 5 N batıya uygulanır; bileşkeye eşit büyüklükte ve zıt yönde olduğunda toplam sıfır olur.
- Aynı doğrultudaki zıt yönlü kuvvetlerin farkını al.
- Bileşkeyi sıfırlayacak zıt kuvveti belirle.
5. Tek kuvvetle aynı etki · 12 puan
Bir kızak yatay doğrultuda doğuya 6 N ve 4 N, batıya 3 N büyüklüğünde üç kuvvetin etkisindedir. Başka yatay kuvvet yoktur.
Bu üç kuvvetin yerine geçebilecek tek kuvveti belirleyiniz. Batıya doğru kuvvet 3 N yerine 10 N olursa bileşke nasıl değişir? İki durum için hesabınızı ve gerekçenizi yazınız.
Örnek yanıtı gör
İlk durumda doğu yönündeki toplam 10 N, batı 3 N; bileşke 7 N doğudur. Batı 10 N olursa bileşke sıfırdır; kuvvetler dengelenir.
- Aynı yönlü iki kuvveti topla.
- Karşı yöndeki kuvveti çıkar ve büyük tarafın yönünü koru.
6. Kuvvet deneyi tasarla · 18 puan
Aynı oyuncak araba düz ve yatay bir pistte başlangıçta duruyor. İki zıt yandan bağlı dinamometrelerle yatay çekilebilir. Pistteki sürtünmenin bu karşılaştırmada ihmal edilebileceği kabul ediliyor.
Dengelenmiş ve dengelenmemiş kuvvetlerin etkisini karşılaştırmak için iki deneme tasarlayınız; her denemedeki kuvvet büyüklüklerini yazınız. Her denemede beklediğiniz hareket durumunu ve varsa hareketin yönünü belirtiniz. Sabit tutacağınız iki koşulu ve hareketle ilgili kaydedeceğiniz bir gözlemi yazınız.
Örnek yanıtı gör
Örneğin ilk denemede iki yandan 4 N uygulanır, araba durur. İkincide bir yandan 6 N, öbür yandan 4 N uygulanır, araba büyük kuvvet yönünde hareket etmeye başlar. Aynı araba, pist ve başlangıç durumu korunur; eşit zaman aralıklarındaki konum veya hareketin başlayıp başlamadığı kaydedilir.
- Eşit-zıt ve eşit olmayan-zıt kuvvetleri iki denemede kur.
- Kuvvet dışındaki araba/pist/başlangıç koşullarını aynı tut.
7. Deney kaydını yorumla · 12 puan
Sürtünmesi ihmal edilen aynı yatay pistte, başlangıçta durgun aynı araba ile iki deneme yapılmıştır. Kuvvetler her denemede sabit tutulmuştur.
| Deneme | Doğu kuvveti | Batı kuvveti |
|---|---|---|
| I | 5 N | 5 N |
| II | 8 N | 5 N |
Hangi denemede kuvvetler dengelenmiştir? Hangi denemede araba doğu yönünde hızlanmaya başlar? Veriyi gerekçe gösteriniz. Denemeleri güvenilir karşılaştırmak için başlangıç hareket durumunun neden aynı tutulduğunu açıklayınız.
Örnek yanıtı gör
I’de 5 N doğu ile 5 N batı dengelenir; başlangıçta durduğu için durur. II’de net 3 N doğu vardır ve araba doğuya hızlanmaya başlar. Başlangıç durumu farklı olsaydı gözlenen hareket farkı yalnız kuvvet farkına bağlanamazdı.
- Her denemede doğu ve batı kuvvetlerinin toplamını karşılaştır.
- Aynı başlangıç koşulunun karşılaştırmadaki rolünü değerlendir.
Senaryo 6 · Sorular ve örnek yanıtlar
1. Gezegen kartlarını düzenle · 18 puan
Sergide Merkür, Venüs, Dünya, Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün kartları bulunuyor. Kartlar, temel yapıları ve Güneş’e göre konumları birlikte dikkate alınarak iki gruba ayrılacak.
Karasal gezegenleri ve dıştaki dev gezegenleri ayrı gruplara yazınız. Sınıflandırmanızın bir ölçütünü açıklayınız. “Güneş’e daha yakın gezegen her zaman daha sıcaktır.” yargısına Venüs–Merkür karşılaştırmasıyla bir sınır koyunuz.
Örnek yanıtı gör
Karasal: Merkür, Venüs, Dünya, Mars. Dıştaki devler: Jüpiter, Satürn, Uranüs, Neptün. İlk grup daha küçük ve kayasal yapılıdır; dış grup çok daha büyüktür ve katı bir yüzey bakımından karasal gezegenlere benzemez. Venüs’ün kalın atmosferi güçlü sera etkisi yapar; Güneş’e yakınlık tek başına sıcaklığı belirlemez.
- Gezegenleri yapısal özellikleriyle iki gruba ayır.
- Sıcaklıkta atmosfer etkisini de hesaba kat.
2. Veriden gezegen grubu · 12 puan
Dört gezegenin bazı özellikleri öğretim amacıyla özetlenmiştir; tablo tüm özellikleri kapsamaz.
| Gezegen | Temel özellik | Uydu |
|---|---|---|
| Dünya | Küçük; kayalık yüzey | Var |
| Mars | Küçük; kayalık yüzey | Var |
| Jüpiter | Çok büyük; yoğun hidrojen-helyum zarfı | Var |
| Neptün | Çok büyük; kalın gaz zarfı | Var |
Tablodaki gezegenleri karasal ve dış dev olarak sınıflandırınız. Yalnız “uydusu var/yok” ölçütünün aynı sınıflandırmayı verip vermediğini iki örnekle açıklayınız.
Örnek yanıtı gör
Dünya ve Mars karasal, Jüpiter ve Neptün dış devdir. Uydu varlığı bu iki grubu ayıramaz; Dünya karasal olduğu hâlde uyduludur, Jüpiter de dev ve uyduludur.
- Yapı bilgisini temel sınıflandırma ölçütü olarak kullan.
- Uydu varlığının iki grupta da bulunabildiğini karşılaştır.
3. Tutulmada gölge kime düşer? · 9 puan
K kaydında Ay, Güneş ile Dünya arasındayken Ay’ın gölgesinin Dünya üzerindeki dar bir bölgeye düştüğü görülüyor. L kaydında Dünya aradayken Ay Dünya’nın gölge bölgesinden geçiyor.
K ve L’deki tutulmaların adlarını yazınız. Her olay için Güneş, Dünya ve Ay’ı doğru sırada çiziniz. Güneş tutulmasının Dünya’nın her yerinden aynı anda görülmemesini verilen kayıtla açıklayınız.
Örnek yanıtı gör
K Güneş tutulmasıdır: Güneş–Ay–Dünya. L Ay tutulmasıdır: Güneş–Dünya–Ay. Ay’ın gölgesi Dünya’nın yalnız bir bölümüne düştüğü için Güneş tutulması her yerden aynı anda görülmez.
- Gölgeyi oluşturan cismi ve gölgenin düştüğü cismi belirle.
- Aradaki cismin konumuna göre tutulmayı adlandır.
4. Neden her ay tutulma olmaz? · 9 puan
Ay her dolanımında yeni ay ve dolunay konumlarından geçer. Ancak Ay’ın dolanma düzlemi, Dünya’nın Güneş çevresindeki dolanma düzlemiyle tam çakışmaz. Bir modelde küçük top, her yeni ay konumunda Dünya topunun biraz üstünden geçiyor.
Bu modelde her yeni ayda Güneş tutulması olup olmayacağını tahmin edip gerekçelendiriniz. Tutulma oluşması için hangi ek hizalanma koşulu gerekir? Dolunay evresi ile Ay tutulmasının aynı olay olup olmadığını açıklayınız.
Örnek yanıtı gör
Her yeni ayda tutulma olmaz; Ay’ın gölgesi Dünya’yı ıskalayabilir. Güneş–Ay–Dünya doğrultusunun, gölgenin Dünya’ya ulaşacağı kadar hizalanması gerekir. Dolunayda aydınlık yüz görünür; Ay tutulmasında Dünya’nın gölgesi Ay’a düşer. Her dolunay tutulma değildir.
- Yeni ay konumu ile gölgenin Dünya’ya düşmesini ayrı koşullar olarak ele al.
- Dolunayın ışık görünümünü tutulmadaki gölgeyle karşılaştır.
5. İki grubun çekişi · 9 puan
Sürtünmesi ihmal edilen bir arabayı aynı yatay doğrultuda A grubu doğuya 12 N, B grubu batıya 7 N ile çekiyor.
Kuvvetleri yönleri ve büyüklükleriyle gösteriniz; bileşkeyi bulunuz. Arabaya uygulanacak tek bir dengeleyici kuvvetin yönü ve büyüklüğü ne olmalıdır? Nedenini açıklayınız.
Örnek yanıtı gör
Zıt kuvvetlerin farkı 12−7=5 N doğuyadır. Dengeleyici kuvvet 5 N batıya uygulanır; bileşkeye eşit büyüklükte ve zıt yönde olduğunda toplam sıfır olur.
- Aynı doğrultudaki zıt yönlü kuvvetlerin farkını al.
- Bileşkeyi sıfırlayacak zıt kuvveti belirle.
6. Tek kuvvetle aynı etki · 9 puan
Bir kızak yatay doğrultuda doğuya 6 N ve 4 N, batıya 3 N büyüklüğünde üç kuvvetin etkisindedir. Başka yatay kuvvet yoktur.
Bu üç kuvvetin yerine geçebilecek tek kuvveti belirleyiniz. Batıya doğru kuvvet 3 N yerine 10 N olursa bileşke nasıl değişir? İki durum için hesabınızı ve gerekçenizi yazınız.
Örnek yanıtı gör
İlk durumda doğu yönündeki toplam 10 N, batı 3 N; bileşke 7 N doğudur. Batı 10 N olursa bileşke sıfırdır; kuvvetler dengelenir.
- Aynı yönlü iki kuvveti topla.
- Karşı yöndeki kuvveti çıkar ve büyük tarafın yönünü koru.
7. Kuvvet deneyi tasarla · 14 puan
Aynı oyuncak araba düz ve yatay bir pistte başlangıçta duruyor. İki zıt yandan bağlı dinamometrelerle yatay çekilebilir. Pistteki sürtünmenin bu karşılaştırmada ihmal edilebileceği kabul ediliyor.
Dengelenmiş ve dengelenmemiş kuvvetlerin etkisini karşılaştırmak için iki deneme tasarlayınız; her denemedeki kuvvet büyüklüklerini yazınız. Her denemede beklediğiniz hareket durumunu ve varsa hareketin yönünü belirtiniz. Sabit tutacağınız iki koşulu ve hareketle ilgili kaydedeceğiniz bir gözlemi yazınız.
Örnek yanıtı gör
Örneğin ilk denemede iki yandan 4 N uygulanır, araba durur. İkincide bir yandan 6 N, öbür yandan 4 N uygulanır, araba büyük kuvvet yönünde hareket etmeye başlar. Aynı araba, pist ve başlangıç durumu korunur; eşit zaman aralıklarındaki konum veya hareketin başlayıp başlamadığı kaydedilir.
- Eşit-zıt ve eşit olmayan-zıt kuvvetleri iki denemede kur.
- Kuvvet dışındaki araba/pist/başlangıç koşullarını aynı tut.
8. Deney kaydını yorumla · 9 puan
Sürtünmesi ihmal edilen aynı yatay pistte, başlangıçta durgun aynı araba ile iki deneme yapılmıştır. Kuvvetler her denemede sabit tutulmuştur.
| Deneme | Doğu kuvveti | Batı kuvveti |
|---|---|---|
| I | 5 N | 5 N |
| II | 8 N | 5 N |
Hangi denemede kuvvetler dengelenmiştir? Hangi denemede araba doğu yönünde hızlanmaya başlar? Veriyi gerekçe gösteriniz. Denemeleri güvenilir karşılaştırmak için başlangıç hareket durumunun neden aynı tutulduğunu açıklayınız.
Örnek yanıtı gör
I’de 5 N doğu ile 5 N batı dengelenir; başlangıçta durduğu için durur. II’de net 3 N doğu vardır ve araba doğuya hızlanmaya başlar. Başlangıç durumu farklı olsaydı gözlenen hareket farkı yalnız kuvvet farkına bağlanamazdı.
- Her denemede doğu ve batı kuvvetlerinin toplamını karşılaştır.
- Aynı başlangıç koşulunun karşılaştırmadaki rolünü değerlendir.
9. Aynı yol, farklı yön · 11 puan
Ece ve Can doğrusal bir pistte aynı süre boyunca eşit süratle hareket ediyor. Ece doğuya, Can batıya gidiyor. Her biri kendi hareketi boyunca yönünü değiştirmiyor.
İkisinin süratleri ve hızları aynı mıdır? Sürat ile hızın bir benzerliğini ve yön bakımından farkını, bu örneği kullanarak açıklayınız. Sayısal hesap yapmayınız.
Örnek yanıtı gör
Süratleri aynıdır. Hızlarının büyüklükleri eşit olsa da yönleri zıt olduğundan hızları aynı değildir. Her ikisi hareketin zamana göre değişimiyle ilgilidir ve m/s gibi birimlerle ifade edilir; hız yön içerir, sürat içermez.
- Eşit sürat bilgisini koru.
- Hız karşılaştırmasına hareket yönünü de ekle.
Kapsam ve kaynak
Özgün yazılı hazırlık sorularıdır. Resmî sınav soruları değildir. Bazı sorular farklı senaryolarda tekrar kullanılır; senaryolar birbirinden bağımsız denemeler olarak değerlendirilmemelidir.